Reprezentante feto iha sistema legál hametin prespetiva igualdade jéneru

DILI, 03 outubru 2023 (TATOLI)—Sekretária Estadu ba Igualdade (SEI), Elvina de Sousa Carvalho, hateten reprezentasaun feto iha sistema legál importante tebes hodi hametin no integra iha prespetiva igualdade jéneru nian ihaTimor-Leste.
“Profisaun juiza, defensória, no advogadu ne’e importante tebes maibé ohin loron feto barak mak brani foti profisaun ida-nune’e, ho sira-nia matenke no kapsidade méritu rasik foti karreira ida-ne’e. Entaun, reprezentasaun feto iha sistema legál importante tebes hodi hametin no integra iha prespetiva igualdade jéneru liuhosi sistema justisa nune’e hodi lori justisa ba feto, komunidade portadora defisiénsia inklui LGTBI no feto vulnerável sira seluk,” nia dehan ba jornalista sira hafoin partisipa forum ho tema “Feto iha Karreira Juridika: Dezafiu no Kontribuisaun no hametin reprezentasaun feto sira iha órgaun foti desizaun nian”, iha Hotel Timor, tersa ne’e.
Governante ne’e hateten, iha Timor-Leste daudaun ne’e feto jurista iha sistema judisiál nian ne’ebé sei menus no tuir dadus ne’ebé SEI asesu katak, iha Timor-Leste juiz hamutuk 34 kompostu hosi mane 22 no feto 14, prokuradór na’in-36 ne’ebé kompostu hosi mane 30 no feto 6, defensoria públika hamutuk 34 ne’ebé kompostu hosi mane iha 29 no feto na’in-lima (5).
“Númeru ida-ne’e hatudu katak einjeral juiz, prokuradór, defensór ba feto sei menus tebes iha setór legál ne’e. Feto barak sei hasoru dezafiu, bareira no stigma oioin iha áre justisa nian,” nia hateten.
Nune’e, iha IX Governu liuhosi SEI ho objetivu ida atu garante 60% hosi feto asesu ba pozisaun kargu no foti desizaun hodi asesu ba justisa no seguransa tuir nia kapasidade no méritu.
Tanba, tuir nia, Timor-Leste adota ona rezolusaun konsellu seguransa 13, 25 kona-ba feto iha pás no seguransa ne’ebé mak nia elementu ida hodi parte Estadu buka medida hodi aumenta feto nia partisipasaun iha área justisa nian.
“Nune’e SEI ho Ministériu Justisa no parseiru sira presiza servisu makaas promove formasaun no promosaun ba jurista sira iha sentru formasuan legál no judusiál nian, Ba graduadu foun sira hodi hili no tuir formasaun, nune’e bele aumenta núemru autór judisiáriu liuliu feto, ho ida-ne’e mak bele garante sidadaun nia direitu,” nia dehan.
Tuir nia, bazeia ba relatóriu CEDAW tinan 2020 nian sita katak kazu barak mak pendente tanba limitasaun iha rekursu judusiál maske iha ona tribunál movél hodi garante iha Timor-Leste, tanba ne’e CEDAW reforsa tan governu Timor-Leste hakbiit asesibilidade tribunál atu hetan justisa to’o iha área rural.
Ida-ne’e, nia dehan, tenke liuhosi aumentu rekursu umanu, tekniku, finansiál no unidade tribunál movél hodi redus ka hasa’e kustu ba transporte, nune’e fasilita feto no maluk vulnerável hodi asesu ba justisa,
Eventu ohin ne’e ho objetivu atu fó kbit ba feto sira iha setór legál, hasoru violénsia bazeia ba jéneru no Ministériu Justisa ho SEI organiza eventu ida-ne’e.
Tuir Organizasaun Internasional Traballu (OFT), númeru dezempregu feto iha Timor-Leste aas liu, hodi halo setór legál nia dezafiu ba adekuasaun empregabilidade sai boot liután.
Nune’e, eventu ne’e sei foka obstákulu sira-ne’ebé joven feto sira hasoru hodi hala’o sira-nia karreira iha profisaun legal no nia rekoñese feto sira-nia kbiit transformativu iha setór justisa.
Tanba ne’e, eventu ne’e buka atu promove fahe koñesimentu no esperiénsia entre profisionál legál feto hosi área oioin, nune’e aumenta feto sira-nia lian no fornese plataforma ida ba empoderamentu feto no promove diversidade jéneru iha sistema justisa nian laran .
Iha diskusaun prinsipál sira hosi panelista no partisipante sira sei inklui dezafiu prinsipál sira iha feto.
Panelista Juiza Maria Natércia Gusmão Pereira hateten, presiza kria rede ruma bodi fasilita estudante finalista sira, nune’e bele aumenta sira-nia kapasidade no koñesimentu ba iha área justisa nian.
“Ha’u-nia mensajen ne’e ba grupu feto sira hotu atu oinsá kria rede ruma atu fasilita alin feto sira iha finalista désimu segundu ano nian no presiza insentiva atu la’ós sai prokuradór ka defensór maibé oinsá tenke util ba iha komiunidade,” nia dehan.
Panelista Primeiru Sarjentu Seksaun Polísia Munisípiu Bobonaro, Elvira Tavares, husu ba estudante direitu sira atu aprende no aprende hodi kontribui ba nasaun ida-ne’e hanesan feto dehan “ha’u mós bele no hodi kompleta ho mane hodi lori dezenvolvimentu nasaun ida-ne’e nia ba oin”.
Panelista Prokuradora, Maria Ivonia, hateten bainhira tur ona iha banku universitáriu iha fakuldade direitu tenke deside ona nia profisaun loos no hahú aprende no tuir formasaun hodi kompete ba juiza no defensór sira iha futuru.
“Husu estudante liuliu fakuldade direitu sira atu aprende no asesu ba formasaun sira hodi prepara imi-nia aan ho di’ak iha área penal no sivil, no tenke apreveita tempu no opurtunidade ne’ebé iha. Kareira hanesan vokasaun ida tanba ita-boot sira labele hanoin juiza tuur iha karreta de’it maibé ita mós tenke rona no tuir ita-nia hakarak katak aban bainrua sai saida,” nia dehan.
Eventu ida-ne’e partisipa mós autór legál feto sira-ne’ebé importante no estudante universitáriu sira ba fakuldade direitu nian ho objetivu atu avalia barreira sira ba feto sira atu tama ba setór legál no inspiradór profisionál foinsa’e sira.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes

