Tinan barak Armindo “toba” iha Prezidente Habibie nia sorin
DILI, 24 outubru 2023 (TATOLI)–Tasi nalihun-aan ho hakmatek. Iha segunda (16 outubru 2023) lorokraik ne’e, ha’u koko la’o tuir tasi-ibun iha Jardin Prezidente B.J. Habibie Bidau Santana, ha’u haree labarik feto ida tuur hela iha mota rohan besik tasi-ibun, fase hela sanan no bikan foer.
Iha Ponte Prezidente B.J. Habibie ne’ebé nia naruk metru 78 ho nia luan metru 11,5, ne’ebé halo ligasaun ho Avenida dos Direitos Humanos ho destinasun turistika Cristo Rei iha Fatucama ho metru 27 (88.8 feet) ne’e nia rohan, inan-feton ida tuur muron hateke ba Jardin Prezidente B.J. Habibie hodi fihir ba labarik sira-ne’ebé halimar iha jardin nia laran.
Dalaruma nia hateke ho oin naburut. Dalabalun nia hateke ho oin midar. Leet uitoan, nia hakuak nia hirus matan metin-metin hodi kalsu nia fuan ne’e, hodi hateke ba nia oan feto ne’ebé tuur iha mota rohan ne’e. Ho oin to’os, nia hateke ba tasi luan be hakmatek no fihir ba sira-nia toba fatin be nahe aan iha nia kotuk ho matan-been nakonu.
Nia hateke ba lalehan, dalaruma husu koko ba nia aan rasik, besik udan monu rai ona maibé ninia fatin deskansa ne’e laiha ai-riin no kakuluk ruma ne’ebé taka-metin sira-nia horik fatin ne’e. Baraka mukit ne’e, só lalehan azul mak sai hanesan uma kakuluk be hamahon netik sira. Nia hamriik, nia liman rua dudu sees triplex metan ida be doku metin sira-nia kama ne’e hodi dudu sees neineik, eh, iha toba fatin be ninia modelu hanesan armari ne’e, iha laran biti malahok ida mak nahe netik ho sumasu tuan ida be malajok ona.
Nia oan feto ne’ebé fase sanan no bikan foer ne’e ramata, nia lori sanan sira-ne’e mai haloot hodi doku iha hadak ida be hamriik molik iha mota nia ninian ne’e. Bikan foer be nia fase moos, ba doku halo kaber iha balde metan ida-nia laran. Nia hateke ba nia inan, nia inan hadi’a hela sira-nia toba fatin. Nia hateke ba loromonu, rai hahú nakaras ba daudaun. Labarik sira-ne’ebé halimar iha jardin laran ne’eba hetok hamnasa hahaek. Loromatan monu daudaun, sira na’in-rua mós haklelak-aan hein tempu atu deskansa kalan nian.
Iha tersa (17 outubru 2203 dadeersan, iha tuku 10h00, ha’u fila hikas ba fatin ne’ebé inan-feton ho nia oan feto hela ba ne’e, iha Ponte Prezidente B.J. Habibie ne’e nia rohan besik tasi-ibun ne’e. Inan feton ne’e tuur hateke hela ba tasi nia furin, nia oan feto haloot hela bikan foer atu fase.
Ha’u hakat habesik ba inan-feton ne’e atu husu lisensa hodi dada-lia halimar, maibé inan-feton ne’e doko ulun tada rezeita pedidu ne’e. Nia hatudu ba nia laen-kaben, bele ba entrevista ha’u-nia laen-kaben (Armindo da Silva Freitas) be tuur hela ho nia oan-mane iha ai-hun ida-nia okos ne’eba ne’e. Ha’u la’o hakbesik ba Armindo da Silva Freitas, nia tuur ko’alia halimar ho nia oan-mane-ikun, ne’ebé tuur hela iha kulxaun tuan ida-nia leten,
Nia hateten, katak hosi tinan 2017 kedas toba iha fatin ne’e tanba buka moris hodi faan ikan atu sustenta família. Dalan di’ak-liu ba nia, hili toba iha mota ne’e nia rohan besik tasi-ibun, eh, toba besik iha Ponte Prezidente B.J. Habibie nia rohan ne’e.
“Ha’u iha ne’e hein ikan ne’ebé hasai hosi tasi laran no rai iha ne’e atu leba ba faan. Ha’u fila ba uma ema hela na’ok tiha ha’u-nia ikan sira-ne’e. Dadeersan mai buka la hetan. Bainhira udan monu rai, ha’u ba toba iha banin sira-nia uma. Maibé, bailoro ne’e, ha’u toba iha ne’e de’it. Ha’u toba iha Ponte Prezidente B.J. Habibie nia sorin ne’eba ne’e, ida besik tasi ne’ebá ne’e, ho ida-ne’e mak ha’u bele sustenta família,” Armindo da Silva Freitas hosi aldeia Manumeta, suku Bidau Santana, postu administrativu Cristo Rei, ne’ebé orijinál maihosi Aileu Vila ne’e hateten ba Agência Tatoli iha Bidau Santana.
Ba nia, moris ne’e todan liu loron nia manas. Tanba, iha loron manas nia laran ne’e, nia hisik kosar-been hodi buka osan liuhosi faan ikan loro-loron. Buka osan la fasil hanesan kaer ikan iha tasi laran. Tanba, atu sustenta nia oan na’in-neen (6), feto tolu (3) no mane na’in-tolu (3) ne’e, nia nesesidade loro-loron ba eskola ne’e, nia esforsu hodi buka ikan no faan ikan loro-loron.
“Ha’u mai iha ne’e faan ikan atu buka moris. Iha foho ha’u halo to’os hodi kuda modo, batar no ai-farina maibé osan mak laiha no susar atu hetan osan. Tanba ida-ne’e mak ha’u tun tiha mai Dili ne’e,” nia dehan.
Moris no hela iha Dili, ba nia hanesan ikan sira moris iha tasi laran ne’ebé haksoit hosi fatin ida mosu fali iha fatin seluk. Intensaun ida de’it, buka moris hakarak moris nafatin. Ida-ne’e mak akontese ba família Armando hosi Aileu mai buka moris iha kaitál Dili.
Tanba domin no hadomi, nia feen-kaben (Violante Soares) ho nia oan mane-ikun, kada semana, hosi Aileu sempre mai vizita Armando iha iha kapitál Dili, liuliu iha tasi-bun ne’e. Laiha fatin sleuk atu hakat. Hakat ba-mai, loron no kalan, ho pasiénsia sira mós toba de’it iha Ponte Prezidente B.J. Habibie nia sorin, besik tasi ibun ne’e.
“Ami iha ne’e atu ajuda de’it katuas, depois ami fila foho ba Aileu,” Armando nia espoza, Violante Soares, hateten hodi hakuak halimar nia oan mane-ikun ne’e dala-dala.
Ponte Prezidente B.J. Habibie
Ponte Prezidente B.J. Habibie ne’ebé konstrui iha Bidau Santana ne’e. inaugura iha 29 agostu 2019, ne’ebé hatada ho antigu Prezidentre Repúblika, José Ramos Horta, asina plaka no ko’a fita hamutuk ho reperezentante Prezidente Indonézia, Joko Widodo, mak Ministru Obra Públika no Abitasaun Indonézia, Mochamad Basoeki Hadimoeljono, iha aniversáriu REFERENDU no INTERFET (International Force for East Timor) ba dala-20.
Ministru Obra Públika no Abitasaun Indonézia, Mochamad Basoeki Hadimoeljono, hateten Prezidente Repúblika, Joko Widodo, sente priviléjiu ho Estadu Timor-Leste, tanba deside tau naran Bacharuddin Jusuf Habibie ba ponte iha área Bidau Santana, postu administrativu Cristo Rei.
Diretór Ezekutivu Centro Nacional Chega (CNC), Hugo Maria Fernandes, hatete ponte Bidau Santana ho naran Prezidente B.J Habibie nu’udar jestu rekoñesimentu povu Timor-Leste ba antigu Prezidente Repúblika, B.J. Habibie.
Nune’e, antigu Ministru Reforma Lejizlativa no Asuntu Parlamentár no Ministru Turizmu, Komérsiu no Indústria (MTKI) interinu, Fidelis Manuel Leite Magalhães husu ba populasaun iha Dili atu proteje no kuída jardín ne’ebé konstrui besik ponte foun Prezidente B.J. Habibie ne’ebé inaugura ona tanba buat ida sasán (bens) públiku ne’e sidadaun hotu-hotu iha dever atu kuidadu.
”Governu ne’e iha parte ida, maibé atu proteje ne’e liuliu sidadaun hodi fó protesaun ba bens sira ne’ebé mak bele lori moris di’ak ba sidadaun rasik,” Ministru Fidelis hateten ba jornalista sira hafoin partisipa serimónia inaugurasaun ponte foun B.J. Habibie iha Bidau Santana.
Projetu konstrusaun ponte Prezidente B.J. Habibie ne’e konstrui hosi kompañia Bhakti Karya Timor-Leste, Lda. (BTK) ho númeru kontratu S55/122/MOPTC, 2017, ho durasaun tempu hahú hosi 31 agostu 2017 to’o 31 agostu 2018 ho kustu $3,963.319,62.
B.J. Habibie kontente
Antes halo inaugurasaun ba Ponte foun Bidau Santana ne’e, Antigu Prezidente no Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, vizita no konvida antigu Prezidente Repúblika Indonézia, Bacharuddin Jusuf Habibie, ne’ebé moras no baixa hela iha ospitál Jakarta, Indonézia, atu partisipa inaugurasaun ponte foun ne’e maibé B.J. Habibie labele partisipa tanba moras.
“Ha’u ba vizita Habibie ne’ebé moras hela, ha’u ba vizita hodi fó hatene mós katak ita konvida nia mak atu mai iha aniversáriu 20 loron konsulta populár, más nia dehan ha’u moras hela, tama ospitál ne’ebé ha’u sente hanesan la konsege bá. Nia triste tanba nia hakarak tebes atu partisipa,” Xanana hateten.
Maske moras, Xanana hateten, antigu Prezidente Repúblika Indonézia, Bacharuddin Jusuf Habibie, sente kontente tebes bainhira nia rona katak Governu Timor-Leste sei tau nia naran ba Ponte foun iha Bidau Santana ne’ebé lokaliza iha kapitál Dili.
“Nia kontente no emosionadu tebes,” Kay Rala Xanana Gusmão haktuir Hbibie nia liafuan iha Parlamentu Nasionál.
Antigu Prezidente Indonézia, B. J. Habibie, ninia aten-brani hodi fó opsaun independénsia ba Timor-Leste, maske nia hatene katak ninia desizaun refere hetan pro no kontra hosi entidade hotu-hotu. Povu Timor-Leste labele haluha, ho Habibie ninia aten-brani ne’e mak fó benefisiu ba povu no rai-lulik Timor-Leste.
“Lahó Habibie ninia aten-brani dalaruma oras ne’e ha’u bele sai fa’an-na’in ba jelu-fatuk iha Tebet-Jakarta-Indonézia. Saida mak ha’u halo ne’e half of process, another half is Indonesia,” Kay Rala Xanana Gusmão hateten hodi hatán ba jornalista CNN, tersa (17 maiu 2015).
Prezidente Habibie ninia desizaun hamosu opsaun rua (hili autonomia ka rezeita autonomia) iha 27 janeiru 1999 ne’e, nia esforsu-aan defende ninia desizaun polítika iha Diskursu Responsabilidade Prezidente (Mandataris Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Indonesia) iha Asembleia Jerál MPR-RI, 14 outubru 1999. Maibé, MPR rezeita responsabilidade refere, nune’e halo B. J. Habibie sente la merese tan atu kandidata-aan fila-fali sai Prezidente ba SU-MPR outubru 1999.
Antigu Prezidente Indonézia ba dala-tolu (3)—Períodu 21 maiu 1999–20 outubru 1999, Bacharuddin Jusuf Habibie, hakotu iis iha RSPAD Gatot Subroto, Jakarta Pusat, no kanál televizaun sira iha Indonézia halo transmisaun direta kona-ba Habibie nia mate (25 juñu 1936—11 Setembru 2019).
Jornalista : Jesuína Xavier
Editór : Cancio Ximenes
