Orsamentu Sensivél Jéneru aloka ho razoável sei responde feto nia kondisaun

DILI, 11 dezembru 2023 (TATOLI)—Forum Komunikasaun ba Feto Timor Lorosa’e (FOKUPERS), segunda ne’e, realiza mídia briefing ho lornalista Timor-Leste kona-ba Orsamentu Sensivél Jéneru (OSJ) ba tinan 2024 nian ne’e tenke aloka ho razoável sei responde ba feto nia kondisaun no presiza tau iha prátika.
Diretora FOKUPERS, Maria Fatima Perreira Guterres, hateten FOKUPERS hakarak fahe ba mídia sira hotu no mós mídia na’in sira kona-ba Orsamentu Sensivél Jéneru ba iha orsamentu 2024 nia liuliu haree ba Estadu nia komprimísiu ba polítiku jéneru ne’ebé iha.
Ida-ne’e inklui Planu Asaun Nasionál violénsia bazeia ba jéneru, Planu Asaun Nasionál 1325 no mós Deklarasaun Maubisse hodi haree didi’ak ninia alokasaun sira-ne’ebé aloka ba iha polítika jéneru, nune’e bele haree hamutuk ida-ne’e refleta duni no sensivél ba assuntu igualdade jéneru ka lae.
“Ha’u hanoin liga ba kestaun sensiblidade ita presiza haree didi’ak fila-fali, tanba tuir ami-nia haree to’o momentu ida-ne’e alokasaun sira-ne’ebé iha ne’e seidauk sensivel ho didi’ak. Ita haree ba parte boot planu Governu nian iha orsamentu 2024, nia kuaze ministériu sira-ninia planu sira. Primeiru, seidauk espesífiku di’ak liuliu indikadór sira halo jerál loos,” nia dehan ba jornalista sira hafoin halo mídia briefing kona-bá Orsamentu Sensivél Jéneru, iha Palpaso,
Tuir nia, atu di’ak-liu Governu tau indikadór ne’ebé espesífiku ezemplu karik ba iha sensiblizasaun ninia simbolu no atu dehan númeru karik ema na’in hira.
“Se planu ita presiza espesífiku ne’e di’ak liután, atu nune’e parte relevante sira-ne’ebé halo monitorizasaun mós bele halo monitoring di’ak to’o tama iha nivél atividade programa no mós ba sub programa sira, atu nune’e bele asegura katak atividade ministériu ida-ne’e nia atinje duni ona ka lae. Maibé, durante ne’e kuaze planu sira jerál loos no ida-ne’e mós afeta ba iha alokasaun orsamentu ladún klaru no mós ninia gastu ne’ebé dalaruma ita hanoin ladún di’ak,” nia dehan.
Orsamentu ba sensivél jéneru ba iha markadór jéneru sira ba iha prinsipál mak signifikativu iha kompromisu jéneru sira haree katak orsamentu ba sensivél Jéneru ba iha parte espesífiku sir.
Ezemplu, ba planu asaun nasionál bazeia ba Jéneru ne’e ba liu pilar segundu no terseiru hanesan asesu ba justisa no vitima sira, ne’e orsamentu kiik liu kompara ho parte prevensaun nian ne’ebé barak liu ho atividade, maibé entre orsamentu sira-ne’e mos kuaze barak liu mak aloka ba eventuál sira no mós ba iha atividade viajen.
Tuir dadus, alokasaun bazeia ba polítika jéneru tuir totál distribuisaun OJE 2024 ba implementasaun polítika jéneru Planu Asaun Nasionál ba Violénsia Bazeia ba Jéneru, PAN 135 no Deklarasaun Maibisse ne’e hamutuk $1.036,895.
Alokasaun orsamentu bazeia ba sub-programa polítika jéneru no sub-programa Sekretária estadu Igualdade (SEI) nian hanesan Deklarsaun Maubisse ho nia osan hamutuk $471.113, implementasaun PAN-VBJ ho montante $294.492 no implementasaun PAN 1325 hamutuk $271.288.
Hosi ne’e, nia dehan, presiza iha markadór jéneru nune’e bele iha instrumentu ida-ne’ebé Governu utiliza hodi identifika proposaun orsamentu ne’ebé mak aloka no gasta ba promosaun igauldade jéneru, hakbiit feto no labarik feto, ema ho defisiénsia sira no grupu marjinalizadu tantu direta no indireta.
“Tanba ne’e, presiza klasifika sub-programa ida hanesan markadór signifikativu ho nia kritériu, nune’e foka ba asuntu refere no presiza iha output ne’ebé indika ba rezultadu espetativa hodi atinje igualdade jéneru,” nia hateten.
Aleinde markadór jéneru, iha entidade prinsipál ne’ebé mak implementa labarik mak Ministériu Edukasaun ho montante $114.943,286; Ministériu Saúde (MS) ho osna $67.600,906; Ministériu Justisa (MJ), ho nia montante hamutuk $13.527,213 no Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSSI) ho osan $20.526,537.
Nune’e, nia husu entidade hotu-hotu atu OJE 2024 nian ne’e tenke sensivél no responsivu ba jéneru no inkluzaun no Orsamentu Sensivél Jéneru (OSJ) presiza tau iha prátika, aloka ho justu no razoálvél hodi responde duni ba feto, vítima sira-nia kondisaun.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes

