iklan

EDUKASAUN

Komemora loron Nicolau Lobato mate hodi dignifika eroi libertasaun pátria

Komemora loron Nicolau Lobato mate hodi dignifika eroi libertasaun pátria

Saudozu Prezidente Repúblika Nicolau dos Reis Lobato kaer hela toa iha liman no atuál Prezidente CNRT, Xanana Gusmão, kaer kamera hamriik iha sorin karuk. Imajen/Esepsiál.

(Reflesaun pesoál ba komemorasaun loron Prezidente Nicolau Lobato mate no loron Nasionál Eroi)

Hosi: Memensio Sequeira Freitas*)

Kada tinan, bainhira tama ona ba novembru no Dezembru, Timor-Leste sempre komemora loron importante sira-ne’ebé iha relasaun istóriku ho luta libertasaun pátria amadu ida-ne’e nian. Hahú kedas hosi 12 novembru hodi selebra asaun eroíku juventude loriku asswa’in sira-nian, loron 28 novembru nu’udar loron proklamasaun unilateralmente ba Timor-Leste nia independénsia, 07 dezembru nu’udar loron invazaun ilegál hosi forsa Indonézia mai Timor-Leste no taka ho loron 31 dezembru, nu’udar loron ne’ebé prezidente Nicolau Lobato mate ho eroíkamente ho ninia bala ikus nian ka loron nasionál eroi sira-nian.

Komemorasaun ba loron istóriku hirak ne’e, iha ligasaun istóriku ba malu no determina tebes distinu rai ida-ne’e nian iha tempu okupasaun. Tebes duni katak komemorasaun hirak ne’e (aleinde komemorasaun sira seluk) fó tebes biban mai ita atu selebra ita-nia istória hodi bele konstrui ita-nia futuru, nu’udar lema ba komemorasaun loron proklamasaun tinan ida ne’e nian hatuur. Basá, iha loron sira-ne’e duni mak ita presiza relembra hikas eroi no mártir sira, funu-na’in sira-ne’ebé sei moris nia aten barani hodi luta hasoru forsa boot no modernu ida hanesan Indonézia durante tinan 24 nia laran.

Ukun aan ida be ita hotu goza ohin loron la mosu de’it nune’e ka ema la fó de’it ba ita iha bandeja laran. Ukun aan ida-ne’e ita sosa ho timoroan mesak didi’ak, liu rihun atus rua nia vida. Ukun aan ida-ne’e ita hetan hosi sakrifisiu ema lubuk ida-nian. Sira sakrifika sira-nia isin hodi ema baku, xoke ho elétriku, sunu ho sigarru, fai ho kilat, losu sai liman no ain kukun, hoban iha bee laran, hakoi moris de’it, sir-nia isin ema viola. la’o no toba iha loron laran, anin no udan laran no sofrimentu oioin hosi Povu ida-ne’e tanba lakon nia emar no rikusoin sira.

Memensio Sequeira Freitas.

Mate restu barak sei sofre hela depresaun no trauma oioin hodi afeta sira-nia psikolojia tanba hetan pankada makaas hosi membru forsa Indonéziu sira iha tempu funu. Funu-na’in barak oras ne’e sofre hela moras oioin tanba konsekuénsia hosi torturasaun ne’ebé sira simu hosi forsa Indonézia ho ninia bufu sira iha tempu rejisténsia nian (bufu hirak ne’e barak mak nakfilak ona ba luta-na’in) no barak liu lakon sira-nia isin no to’o ohin loron buka la hetan. Sira be sei moris ho kondisaun sira haketemik iha leten, barak liu seidauk hetan atensaun hosi Estadu hodi bele trata netik sira-nia saúde. Barak liu hosi sira la ezije buat ida ba Estadu, sira hala’o sofrimentu ida-ne’e ho nonook, tanba, ba sira ukun aan ida-ne’e mak prezente murak liu ona ba sira.

Prezidente Nicolau Lobato rasik mate iha loron 31 dezembru 1978 ho eroikamente, tanba nia lakohi atu forsa Indonézia kaer nia moris. Biar rekoñesidu nu’udar eroi boot rai ida-ne’e nian, to’o ohin loron ninia kadáver (restu mortál) rasik de’it mós ita lahatene iha ne’ebé? Satán hanoin atu lori mai hodi hakoi ho dignu iha fatin apropriadu. Parese negosiasaun atu lori fila eroi boot ne’e nia restu mortál mak kala defisil liu prosesu hotu-hotu, Ka talvez asuntu ida-ne’e la’ós asuntu prioridade Estadu nian, ne’e mós ita lahatene.

Ba povu Timor-Leste, Nicolau Lobato la’ós de’it eroi maibé konseptór no fundadór RDTL ida-ne’e nian. Ninia palavra órdem “sabemos e podemos e devemos vencer” sai inspirasaun boot ba funu-na’in sira hodi kontinua luta ida-ne’e to’o konkista duni vitória ho partisipasaun povu nian. Tanba ne’e duni mak ninia liafuan ida dehan “O povo de Timor-Leste está reconstruído com o seu próprio suor, com o seu próprio sangue uma pátria revolucionária e democrática. Uma terra livre para gente livre” sai duni realidade. Biar nune’e, ninia restu mortál seidauk hakoi iha rai ida-ne’ebé nia rasik liberta ho ninia kosar no raan ne’e nia leten.

Dignifika Eroi Libertasaun Pátria 

Konstituisaun Repúblika iha ninia artigu 11 hatuur kona-ba Estadu rekoñese no fó valór ba Povu Maubere (eroi sira) ne’ebé fó aan ona hodi kontribui ba luta independénsia nasionál. Ne’e katak Estadu iha obrigasaun atu rekoñese ema sé de’it mak fó aan ona hodi kontribui ba rezisténsia nasionál liu hosi Frente Armada, Frente Klandistina no Frente Diplomátiku sira inklui Igreja Katólika ninia papel sira. Estadu mós iha responsabilidade atu fó protesaun espesiál ba mutiladu funu nian, oan-kiak no mós sira seluk tan ne’ebé fó-an tomak ba luta independénsia no soberania nasionál nian, no proteje mós sira hotu ne’ebé partisipa ona iha Rezisténsia hodi hasoru okupasaun hosi rai seluk, tuir lei haruka.

Atu bele konkretiza dever konstitusionál ida-ne’e, tuir loloos Parlamentu Nasionál tenke halo Lei sira-ne’ebé bele fó dalan hodi Estadu fó rekoñesimentu loloos ba eroi sira, tantu sira-ne’ebé mate ona no sira hirak ne’ebé sei moris. Liu-liu sira hirak ne’ebé hafoin ukun aan integra aan ba sosiedade hanesan sidadaun baibain, maibé moris hela iha mizéria nia laran. Buat ne’ebé akontese mak Parlamentu Nasionál prioritiza liu fali Lei sira-ne’ebé favorese ba sira-nia polítika hanesan Lei Pensaun Vitalisia, Lei ba leilaun kareta, Lei Alojamentu ba Membru Governu sira no Lei sira seluk ne’ebé la benefisia Povu no Estadu.

Normalmente, iha loron boot (nasionál) sira RDTL nian hanesan iha loron 20 maiu no loron 28 novembru kada tinan, Prezidente Repúblika atribui kondekorasaun tuir grau ne’ebé iha ba sidadaun sira habaze ba sira-nia nível kontribuisaun nian. Sidadaun sira be hetan kondekorasaun ne’e determina hosi Dekretu Prezidente nian. Kondekorasaun sira-ne’e nu’udar kompeténsia prerogativu Prezidente Repúblika nian no bele mós bazeia ba proposta hosi Parlamentu Nasionál ka Konsellu Ministru, liuliu bainhira atribui Ordem Timór (artigu 5 hosi Dekretu Governu nº. 20/2009).

Maibé, kondekorasaun de’it la to’o atu dignifika eroi sira hotu-hotu. Estadu iha obrigasaun atu buka tuir saudozu sira hotu nia restu mortál no buka tuir sira hotu ne’ebé lakon iha funu laran atu bele hakoi ho dignu iha Jardím Eroi sira-nian iha Metinaro ka iha munisípiu sira. Aleinde prezidente Nicolao Lobato, mártir funu nian barak mak to’o agora ita lahatene sira-nia paraderu. Saudozu David Alex Daitula, saudozu Ma’Hodu Raan Kadalak, saudozu sira be Indonézia sira oho iha Masakre Marabia, juventude sira be Indonézia sira oho iha Masakre Santa Krúz 1991 no saudozu wa’in ne’ebé Indonézia sira oho hanesan balada iha masakre sira iha fatin-fatin iha Timor-Leste durante tempu rezisténsia nian merese atu Estadu ida-ne’e buka tuir sira-nia isin mate.

Ligadu ho kondekorasaun sira-ne’ebé Estadu liu hosi Xefe Estadu atribui ba sidadaun sira, dala ruma hamosu dúvida no konfuzaun. Durante tinan hirak tutuir malu ne’e, sosiedade haree katak iha sidadaun balun ne’ebé tuir loloos la merese ka seidauk merese hetan kondekorasaun simu uluk tiha fali medalla duké sidadaun ka mártir sira-ne’ebé merese liu. Loos duni katak atu atribui kondekorasaun ne’e direitu prerogativu Prezidente Repúblika nian, maibé loloos prioritiza uluk eroi libertasaun pátria sira envezde atribui fali ba entidade balun ne’ebé ninia istória pasadu la klaru.

Hahú kedas hosi bainhira FRETILIN atribui sertifikadu rekoñesimentu ba señór Alarico Fernandes iha tinan 2015, kondekorasaun ba sidadaun balun iha loron proklamasaun tinan 2021 liu ba to’o kondekorasaun ba sidadaun balun iha komemorasaun loron proklamasaun tinan ida-ne’e nian, hamosu de’it dúvida no konfuzaun iha sosiedade nia leet. Sira hirak be kestionável ne’e merese oinsá mak bele hetan kondekorasaun? Enkuantu tanbasá mak sidadaun lubuk ida-ne’ebé fó aan ba luta ida-ne’e ho sira-nia vida tomak kontinua la tama iha lista kondekoradu nian?

Eroi loloos mak sira hirak ne’ebé kontribui ba luta libertasaun pátria ida-ne’e ho sira-nia vida tomak. Marwitri (2019) deskreve katak eroi mak ema-ne’ebé konsideradu gloriozu tanba ninia atetude sira iha influénsia no benefisia ba interrese ema barak nian. Eroi mak pesoa ida-ne’ebé sempre defende ema fraku sira mezmu ninia vida iha ameasa laran no bele lakon ninia vida rasik. Hosi deskrisaun sira-ne’e, laiha dúvida katak hahú kedas hosi Prezidente Nicolao Lobato to’o povu baibain ne’ebé barani oferese sira-nia vida hodi mate no terus ba rai ida-ne’e nia ukun aan mak konsideradu nu’udar eroi loloos RDTL nian. Sira-ne’e duni mak merese merese hetan kondekorasaun Estadu nian.

Estadu mós iha obrigasaun atu fó atensaun ba funu-na’in sira-ne’ebé sei moris iha kondisaun mizéria nia laran. Lubuk ida moris mukit tebe-tebes, rai no uma de’it mós laiha atu sira hela ba. Iha rai seluk hanesan Indonézia rasik, Estadu halo Lei ida hodi asegura veteranu no mártir sira-nia direitu sira hanesan: Pensaun veteranu nian, fundu onra nian ka dana kehormatan, fundu ba apoiu saúde, pensaun ba feto faluk no oan ki’ak sira no mós kompensasaun no subsídiu ba invelidéz  ho asisténsia dispozitivu sira ba veteranu sira-nia isin lolon ne’ebé hetan karik difisiénsia ruma tanba funu.

Se Estadu RDTL aplika mós polítika ida-ne’e ba funu-na’in sira, seráke povu sira seluk la hetan ona atensaun hosi Estadu ka eskluidu hosi Estadu nia atensaun? Ha’u sente lae! Tanba povu sira seluk sei hetan saida mak sira merese hosi polítika Estadu nian enkuantu funu-na’in sira hetan saida mak sira merese atu hetan iha rai ida-ne’e. Tanbasá? Tanba rai ida-ne’e ki’ik ho populasaun ne’ebé uitoan enkuantu ita-nia rain riku ho rekursu naturál renovável no irenovável barak. Kestaun mak ita la konsentra polítika ba oinsá mak explora rekursu hirak ne’e ba diversifika ekonómiku maibé ita lakon fali tempu ba polítika selok malu no vingansa ke la fó benefisiu nem uitoan ba Estadu ida-ne’e!

Ohin, dala ida tan mak ita komemora saudozu Prezidente Nicolau Lobato nia loron mate ba dala-45 no loron nasionál eroi sira-nian. Hein katak, funu-na’in sira be oras ne’e ukun hela rai doben ida-ne’e bele muda netik sira-nia polítika hodi dignifika netik sira-nia kamarada no kompañeru luta nian sira seluk, liuliu sira hirak ne’ebé kiik liu. Se uluk sira luta hamutuk iha kondisaun ne’ebé hanesan, tanbasá ohin sira mós labele hanoin netik malu hodi kria kondisaun ba sira seluk? Triste tebes tanba funu-na’in barak mak nonook hela ho sira-nia sofrimentu enkuantu eroi foun sira goza hodi taka matan iha povu barak nia sofrimentu nia leten hosi Lei ne’ebé sira rasik kria ba sira-nia aan.

*) Hakerek na’in nu’udar manorin iha Ensinu Sekundáriu Jerál 12 Novembru Dili no hela iha Manleuana, Dili, Timor-Leste

iklan
iklan

Leave a Reply

iklan
error: Content is protected !!