DILI, 22 fevereiru 2024 (TATOLI)—Udan-rahun ne’ebé monu namtate hosi lalehan fó rahun di’ak ba ai-horis, balada fuik no balada maus, no ba emar sira iha rai. Baibain iha udan-rahun nia leet, dala wa’in baur (pelangi) mós hatudu-aan ho kór oioin nabilan be nabilan.
Udan-rahun nia musan turuk monu ba rai, dalaruma fó inspirasaun ba ema atu espresa udan-rahun nia kbiit liuhosi hakerek. Ida-ne’e mak akontese ba eskritór livru “Udan-Rahun” (antolojia poezia), Pe. Heriberto Soares Pedro, SVD, ne’ebé oras ne’e daudaun sai Pároku iha Parokia Nossa Senhora do Rosário de Fátima Uatulari-Viqueque.
Rai-Husar Aileu nia oan ne’e, tanba karik moris iha rai hussar ida be malirin no dalaruma hosi otas labarik familiár ona ho atividade lee no lee, to’o ikus toman ida-ne’e lori nia hahú hamout aan iha mundu hakerek. Atividade hakerek ne’e nia luku no nani iha mundu hakerek ne’e, bainhira nia hakat tuir no hili dalan vokasaun atu sai Na’i-Lulik.
Hahú, karik mehi hahú hakerek ne’e natubun hosi nia sei iha primeiru novísiu, Iha ne’e, nia iha vontade aprende ho nia belun seminarista sira seluk koko atu hakerek poezia no artigu sosiál polítka hodi publika iha jornál no mídia online sira iha Timor-Leste nomos iha Indonézia. Nune’e, banhira nia simu ordenasaun sai Na’i-Lulik, nia iha mehi ida hodi kompila poezia hirak ne’e sai livru ida ho titulu “Udan-Rahun”.
“Iha livru dahuluk “Udan-Rahun” ne’e, iha buat importante tolu mak ha’u hakerek iha laran. Dahuluk, rekonsilia fila-fali ha’u-nia aan ho ha’u-nia pasadu. Daruak, rekonsilia ha’u-nia aan ho Maromak no datoluk mak rekosilia ha’u-nia aan ho ha’u-nia mundu. Hakerek ne’e, tuir Socrates, hakerek fila-fali saida mak mate ona. Ha’u hakerek poezia hirak ne’e, momentu ha’u iha primeiru novísiu to’o ramata estudu iha Filipina, no to’o ikus kompila iha livru ne’e nia laran,” Eskritór Pe. Heriberto Soares pedro, SVD, hateten ba Agência Tatoli liuhosi programa “Entrevista Eskluziva” ho topiku “Importánsia Literatura iha Timor-Leste”, iha estúdiu Faról, sesta (16 feverieu 2023) ne’e.
Hosi esperiénsia hakerek, nia dehan, hakerek ne’e hanorin duni nia atu hadomi moris ne’e rasik. Tanba, hakerek ne’e mós hanorin nia hatene hadomi ema seluk no ema seluk mós bele koñese no hadomi nia. Liuliu, lihosi atividade hakerek ne’e mós lori nia bele hadomi nia mundu hanesan kriatura Maromak nian no oinsá mak bele transforma moris.
Maibé, ba nia, hakerek ne’e la’ós buat fasil ida bainhira ema nunka habelun nia aan lee livru. Signifika, atu hakerek buat ruma presiza lee no lee beibeik. Se laiha vontade atu lee no lee beibeik, lalika mehi atu hakerek buat ruma tanba hakerek ne’e bele hakerek bainhira bele lee saida mak ema seluk hakerek liuhosi livru (haree hosi oklu filozofia nian).
“Ita aprende filozofia ne’e la’ós atu toba. Maibé, ita sai filozofo ne’e hanesan mós jornalista sira-ne’ebé sai matan, tilun, no ibun ba ema lian laek sira (povu sira). Ita ko’alia matenek iha leten maibé realidade iha kraik ne’e ita labele haree no haklaken. Tanba ida-ne’e, ho esperiénsia uitoan ne’ebé ha’u iha, ha’u hakarak kontribui ba ita-nia rain liuhosi obra ne’ebé ha’u iha,” nia dehan.
Hosi poezia sira-ne’ebé nia kompila iha livru “Udan-Rahun” (antolojia poezia) ne’e, nia konsege dezkobre krize boot tolu ne’ebé Timor-Leste hasoru daudaun mak (1) krize mentalidade, (2) krize morál no (3) mak krize domin.
“Iha poezia sira-ne’ebé ha’u hakerek no kompila iha livru ‘Udan-Rahun’ nia laran ne’e maioria oinsá hafanu fali ita hotu-hotu koñese fali ita ida-idak nia aan liuhosi koñese ita-nia identidade nu’udar timoroan, kultura no ema seluk hodi sederee aan ba Maromak moris nia na’in,” Amo heri hateten.
Livru “Udan-Rahun” (antolojia poezia) akumula poezia hamutuk 64 ne’ebé hakerek bazea ba esperiénsia, observasaun no reflesaun ba moris ida-nia moris. Hirak ne’e, nia deksobre liuhosi ninia jornada moris durante sai seminarista iha Ledalero-Flores-Kupang-Indonézia no hala’o estudu iha Filipina to’o ikus ordena sai Na’i-Lulik.
Só, xave importante hosi reflesaun ba poezia sira-ne’ebé kompila iha livru “Udan-Rahun” ne’e, hanesan liafuan xave ne’ebé foti hosi “Prefásiu” ne’ebé Pe. Heriberto Soares Pedro, SVD, hakerek ho tema “Udan-Rahun: Lalatak ida hosi baur COGITO ERGO SUM (ha’u hanoin mak ha’u iha)”.
Livru “Udan-Rahun” hanesan livru antolojia poezia ida-ne’ebé hakarak fó hatene ba ita hotu kona-ba oinsá ho mundu ida ohin loron identiku ho krize oioin. Maibé, oinsá ita bele rekonsilia aan ho lalehan ne’ebé nu’udar mahon ba ita, rekonsilia ho natureza ne’ebé habosu ita, rekonsilia ho ita-nia emar sira-ne’ebé moris ho ita [Fraternidade). Katak, livru “Udan-Rahun” mak moris nu’udar poezia ida-ne’ebé turu hosi lalehan rohan laek.
Poezia ne’ebé kompila hamutuk iha livru ida-ne’e nia laran, hakerek hosi tempu ho tempu ne’ebé diferensa (la hanesan). Iha lema ida-ne’ebé famozu tebes dehan nune’e; “Nulla dies sine linea” ho signifika katak “Laiha loron ida mak labele hakerek”. Ema hotu iha obrigasaun hodi hakerek saida de’it mak nia hasoru iha nia moris loro-loron.
Anne Morrow Lindbergh iha ninia livru Looked Rooms and Opens Doors hateten: “I must write it all out. Writing is thinking. It is more than living, for it is being conscious of living.” Katak, “Ha’u tenke hakerek ho ha’u-nia-aan tomak. Hakerek ne’e hanoin ida. Hakerek ne’e nia iha ninia forsa ida-ne’ebé mak liu moris ne’e rasik, tanba ho hakerek ita iha konsiente kona ba moris.”
Anne Morrow Lindbergh nia hanoin ne’e, hanesan aplikasaun konkretu ida hosi teze ou dictum famozu ida hosi Filozofo França nian ida ho naran Rene Descartes (1596-1650) hateten; Ha’u hanoin mak ha’u iha (cogito ergo sum). Maibé konkreta liután hosi Descartes nia hanoin ne’e mak, Anne Marrow mós deskreve katak “Ha’u hakerek mak ha’u iha” (scribe ergo sum). Ida-ne’e relevante tebes ho dalen Latina ida dehan nulla dies sine lineam, katak laiiha loron ida mak atu hakerek tanba hakerek hanesan ezijénsia hosi ema-nian ne’ebé mak ita hanaran umanu ne’ebé mak sosiál.
Hirak ne’e hotu nakait mós ho liafuan Latina ida dehan; “Scripta manent verba volent” ne’ebé mai hó ninia magarti simples ida katak “Saida mak hakerek ona, nia iha hela nafatin ne’e mak permanente, no saida mak hateten no ko’alia sai ona nia sei nakonu no lakon ou mohu leet de’it”.
Atu hakerek saida mak preszia atu hakerek, nia enkoraja timoroan sira atu hamout aan iha mundu hakerek liuliu hakerek ne’e presiza luku tuir moris ida-nia moris—hamoris moris ida-nia moris—hodi hamoris fila-fali “klutura lee” iha Timor-Leste.
“Ha’u konvida foinsa’e timoroan no estudante sira atu hadomi mundu literasia iha Timor-Leste. Ha’u emkoraja foinsa’e sira atu hadomi kultura lee, atu nune’e, lorom ruma ita-boot sira mós sai hanesan eskritór ideal iha Timor-Leste. Tanba ne’e, lalika tauk atu hakerek tanba hakerek ne’e mak moris ne’e rasik no hosi hakerek ne’e mak ita iha,” Amo Heriberto Soares Pedro tatoli.
Livru “Udan-Rahun” (antolojia poezia) ho pájina 104 ne’e emprime iha impresaun NASMEDIA (Penerbit anggota IKAPI), Jl. Sidorejo, Prambanan, Klaten 55584, Batua Raya No. 3 Makassar 90233.
Biografia
Heriberto Soares Pedro moris iha Hau-Toho, Remexio-Aileu, iha 05 Dezembru 1990 hosi inan-aman Joana Soares no Pedro Taek Mauk. Amo Heri (naran istimadu), hanesan oan dahuluk hosi maun-alin na’in-neen (6) ne’ebé kompostu hosi mane na’in-tolu (3) no feto na’in-tolu (3).
Nia ramata estudu filozofia iha STFK (Sekolah Tinggi Filsafat Katolik) Ledalero-Flores-Indonézia ne’ebé mak oras ne’e transforma ona naran ba IFTK (Institut Filsafat dan Teknologi Kreatif) Ledalero. Hafoin Ramata Filozofia iha 2017, nia hetan oportunidade hodi kontinua estudu Teolojia iha Divine Word School of Theology (DWST) iha Tagaytay City, Philippines.
Oras ne’e daudaun, nia servisu nu’udar misionáriu iha Parokia Nossa Senhora do Rosário de Fátima Uatolari, Viqueque. Tempu tomak dedika-aan hala’o nia misaun nu’udar Na’i0Lulik no manorin iha Ensinu Bázika Katòlika Santa Maria de Fátima Macadique, postu administrativu Uatulari, munisípiu Viqueque.
Formasaun no Edukasaun
1996-2003—Eskola Primária Númeru IV Hau-Toho-Aileu.
2003-2006—Eskola Pré-Sekúndaria Númeru 01 Remexio-Aileu.
2006-2009—Eskola Sekúndaria Públika Númeru 01 Laulara-Aileu.
2009-2010—Formasaun Pre-postulantadu Batugade-Balibo-Bobanaro (Maliana).
2010-2011—Formasaun Postulantadu ka Seminariu KPA Santo Paulus Mataloko, Golewa-Ngada, Flores-NTT-Indonézia.
2011-2013—Formasaun Novisiadu iha Komunidade São Jose Operariu Nenuk, Atambua-Timor-NTT-Idnonézia.
15 Agostu 2013—Primeira Votu Temporál hosi Reverendíssimu Pe. Stefanus Lio, SVD.
15 Setembru 2013—Simu Kna’ar Leitores no Akolitadu hosi Reverendissimu Pe. Bernad Hayon, SVD, iha Kapela Seminariu Mayor Ledalero, Maumere-Flores, Indonézia.
2013-2017—Formasaun Lisensiatura (S1) Filozófia iha STFK Ledalero Maumere-
Flores, Indonézia.
Fulan-Juñu 1017-Dezembru 2018—Hala’o Estájiu Pastorál no Kursu Lian Inglés iha
University of the Philipiness Los-Baňos (UPLB).
Fulan-Fevereiru-Maiu 2018—Hala’o Estájiu Pastorál no Kurso Lian Tagalog iha
Divine Word College of Calapan-Mindoro, Philippinnes.
2018-2022—Formasaun Lisensiatura (S1) no Maestradu (S2) Teologia iha Divine Word Seminary Tagaytay City, Philippiness.
25 Jullu 2021—Votus Perpetua hosi Reverendíssimu Pe. Romeo Fajardo, SVD iha Kapela do Spirito Santo Seminary Mayor Tagaytay City, Philippines.
28 Agostu 2021—Ordenasaun Diakonál hosi Reverendíssimu Exelentíssimu
Bispu Emeritu Puerto Prinzesa Palawan, Philippines Dom Pedro Arigo, D.D
iha Kapela do Spirito Santo Seminary Mayor Tagaytay City, Philippines.
05 Marsu 2022—Ordenasaun Saserdotál hosi Reverendíssimu Exselentíssimu Dom
Reynaldo G. Evangelista, D.D. Bispo da Diocese de Imus, iha
Kapela do Spirito Santo Seminari Mayor Tagaytay City, Philippines.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
