Ukun aan tinan 23, povu seidauk sente dezenvolvimentu iha baze

VIKEKE, 20 Maiu 2025 (TATOLI)—Reprezentante Sosiadade sivil munisípiu Vikeke, Agusto Pinto, hateten selebrasaun restaurasaun independénsia 20 Maiu ba da-23, maibé ukun aan ida-ne’e povu seidauk sente dezenvolvimentu sira-ne’ebé la’o iha baze.

Notísia Relevante: Selebra 20 Maiu: Timoroan sira-nia konsiénsia nasionalista lakon tiha ona

“Ami parte sosiadade sivil ninia haree katak ita-nia prosesu luta libertasaun atinje ona, agora ita to’o tinan 23 ba restaurasaun independénsia. Iha prosesu luta sira-ne’e ema hotu sakrifika-an ba luta libertasaun independénsia, maibé ita haree denzenvolvimentu liuliu ba infraestrutura la’o iha baze la’o sei hakdasak hela, tanba tuur iha parte Governu haree la’o di’ak. Maibé, ba ami-nia parte prosesu dezenvolvimentu povu seidauk sente ukun aan ida loloos nian,” Agusto Pinto hateten ba Agência Tatoli hafoin isar bandeira iha kampu demokrásia, Beobe, ohin.

Agusto profunda, infraestutura bázika ne’ebé sei hakbasak mak hanesan infraestutura edukasaun, bee-moos no estrada ida-ne’e povu presiza tebe-tebes, nune’e governante sira presiza aselera dezenvolvimentu sira-ne’e, atu povu bele sente katak sira mós hola parte iha prosesu dezenvolvimentu.

“Nune’e mós kampu servisu ba joven sira, ita ko’alia loloos de’it joven barak mak sai dezempregu no joven barak mak hakarak sai ba rai-li’ur, duké sira hela iha rain rasik ne’ebé ukun aan ona maibé sira hakarak ba rai-li’ur. Ida-ne’e, ita presiza loke kampu traballu ba ita joven sira, tanba ne’e sai importante. Ha’u sente loke kampu servisu no ida seluk mak kria kondisaun minima ba joven atu sira bele kria kampu servisu ba sira-nia aan,” nia hateten.

Tanba ne’e, nia haree to’o agora Governu seidauk kria kondisaun ba joven sira, Governu presiza fó kapasitasaun rekursu umanu liuliu ba setór agrikultura tanba rai poténsia barak mak oin loron sai abandona.

“Ita rai ponténsia ba setór agrikultura barak, maibé Governu seidauk kria kondisaun ida di’ak ba foinsa’e sira. Entaun, ba oin ne’e Governu presiza apoiu fundu ruma ba ita-nia joven sira hodi dezenvolve ba setór agrikultura tanba husi apoiu sira-ne’e bele loke ona kampu servisu ida ba joven sira,” nia hateten.

Iha fatin seluk, antigu xefe suku Bibileo, Maria Odete dos Anjos, husu Governu tau matan ba infraestrutura bázika hanesan estrada, eletrisidade no bee-moos ba povu atu povu bele asesu hodi sente ba ukun rasik aan nian.

“Tanba, oin loron ita karee iha Vikeke ne’e kondisaun estrada sai difikuldade boot ba komunidade sira-nia movimentu. Tan ne’e, ami husu aselera dezenvolvimentu hodi povu sira iha área rurál ne’e bele sente. Nune’e mós tau matan ba ita-nia maluk ema ho difisiénte sira-ne’ebé hela iha área rurál nian moris. Tempu ona liverta povu, husik nakukun laran,” nia dehan.

Prezidente Konsellu Konbatente Libertasaun Nasionál (CCNL, sigla portugés), Adriano Camara “Lentil”, prefere ba Governu kontinua aselera no maske la’o maibé presiza aselera atu povu bele sente dezenvolvimentu.

“Ami haree dezenvolvimentu ba infraestura sira-ne’e la’o, maibé neineik liu tanba ne’e ami veteranu husu parte Governu aselera prosesu dezenvolvimentu iha munisípiu atu povu bele sente dezenvolvimentu,” nia hateten.

Prezidente Autoridade Munisípiu (PAM) Vikeke, Francisco C.S de G. Soares, hateten se Vikeke hakarak avansa ho dezenvolvimentu ba oin entaun Vikeke-oan sira tenke servisu hamutuk hodi hateten lae ka zero ba toleránsia no impedimentu bainhira Gobvernu hakarak halo dezenvolvimentu iha Vikeke.

“Bázeia tema ba komemorasaun 20 Maiu ‘Hametin páz no dezenvolvimentu’, nune’e ha’u hakarak fó hanoin ba povu Vikeke katak tinan ida-ne’e ita lori dezenvovlimentu liuliu ba dezentralizasaun podér lokál.  Tan ne’e, Vikeke hakarak avansa ba oin mai ita serviu hamutuk no kolabora hodi lori dezenvolvimentu ne’e ita tenke zero ba violénsia, disturbiu, anarkizmu no zero ba impedementu kuandu buat sira-ne’e akontese ita lahanoin ona ba dezenvolvimentu, maibé ita hanoin rezolve problema,” Prezidente Autoridade Munisípiu (PAM) Vikeke, Francisco C.S de G. Soares, hateten ba jornalista sira hafoin ramata serimónia isar bandeira ba komemorasaun loron restaurasun independénsia 20 Maiu (2002-2025) ba da-23, iha kampu futeból munisípiu Vikeke, ohin.

Tanba ne’e, nai dehan, Vikeke-oan sira tenke kontribui hodi asegura hakmatek no dame, nune’e bele lori dezenvolvimentu ba to’o iha nivél baze ka suku sira iha munisípiu Vikeke ne’e.

“Iha munisípiu Vikeke área potensialidade ba setór agrikultura, tanba ita-nia istória husi sudozu Nikolau Lobatu hakerek katak ‘Se timór ukun rasik aan Vikeke mak sai kabun ba munisípiu hotu-hotu’. Agora, ita ukun rasik aan ona, ita buka maneira oinsá para hasa’e pontensialidade setór agrikulura ba nesesidade kabun nasionál nian,” nia dehan.

Infraestrutura bázika sira

Líder masimu munisípiu Vikeke ne’e hateten, ba tinan 2025 autoridade munisípiu Vikeke sei kolabora hamutuk Governu sentrál ba dezenvolvimentu estrada husi Asalaitula to’o munisípiu Vikeke, estrada husi postu Iliomar, munisípiu Lautein bá postu Uatukarbau, Uatulari, Lakluta no to’o munisípiu Manufahi ne’ebé Governu tau ona ba príoridade ba tinan 2026.

“Bázeia lei nú. 84, munisípiu ninia kompeténsia kaer orsamentu husi rihun $500 mai karik, entaun ba estrada nasionál Governu sentraá mak iha kompeténsia tau ba programa. Ho estrada nasionál sira-ne’e ita komunika ona nasionál katak dezenvovimentu sei la’o,” nia dehan.

Kona-ba dezenvolvimentu, nia dehan, sei la’o fazedamente hahú estrada hodi halo koneksaun husi fatin ida ba fatin seluk, nune’e mós poténsia agrikultór kuandu hasa’e ona ida-ne’e loke ona kampu servisu ba joven sira iha munisípiu Vikeke.

“Tanba ponténsia agrikultura ne’ebé ita identifikadu ne’e ita iha natar, toos, nuu no ikan ne’ebé bele lori ba merkadu. Tan ne’e, estrada mak sai fatór determinante ba setór agrikultura. Alende ne’e, ita Vikeke tinan ida-ne’e   tau ona planu hodi kontrui armazén munisipál hodi rai produtu lokál,” nia dehan.

Jornalista : Vitorino Lopes da Costa

Editór       : Cancio Ximenes