Top

BTL, E.P: Jere tempu fornese bee ba komunidade

Imajen/BTL

DILI, 22 Maiu 2025 (TATOLI) – Bee Timor-Leste, Empreza públika (EP), daudaun ne’e, hamutuk ho EDTL, EP (Eletrisidade Timor-Leste, Empreza públika) integra ho Ministériu Obra Públika (MOP), liliu iha prosesu alargamentu estrada.

Diretór operasaun no manutensaun bee no saneamentu, Aleixo dos Santos, hateten, koñesimentu bee ba iha komunidade sira iha Dili laran tomak BTL,E.P integra ho MOP liuliu ba iha alargamentu estrada ninian, entaun BTL, E.P la’o hamutuk, tuir planu ida de’it.

“Tanba ministériu rasik mós husu BTL ho EDTL bele la’o hamutuk oinsá atu halo aliña sistema distribuisaun no transmisaun sira-ne’e liuhusi estrada sira-ne’ebé daudaun ne’e hetan alargamentu”, Diretór Aleixo dos Santos informa ba jornalista TATOLI iha, Kaikoli, Dili.

Entaun planu ida-ne’e integradu tebtebes ba sosiedade hothotu liuliu ba iha área sira iha Dili laran tomak. Ida-ne’e mak durante fulan-tolu nia laran sira halo tanba alargamentu estrada ne’e la’ós fatin ida de’it maibe iha fatin barak.

“Iha parte Bebonuk mós iha, ita-bo’ot sira hatene ka lae iha parte Kampu Tuti ninian to’o tesik fali mai mota-laran, bee-moos iha maizmenus kala 2.4 kilometru iha ne’ebá. Depois ita halo melloramentu liga ba uma-kain sira”, diretór ne’e hateten.

Ezekutivu ne’e dehan, fatin sira-ne’ebé mak sai pontu importante mak hanesan iha parte Osindo Surikmas, agora daudaun sei halo melloria no sira mós halo levantamentu dadus hafoin halo ligasaun kontadór ba uma-kain ida-idak nian.

Autoridade ne’e reforsa, iha fali parte Kuluhun haree katak hahú husi Habibie nian to’o ba iha Bekora ida-ne’e mós hanesan iha hela alargamentu entaun sira hasai sistema kanu tuan sira no kanu boot foun ne’ebé seidauk uza tanba alargamentu.

“Entaun ita muda hotu ita-nia sistema sira-ne’e ba iha estrada-sorin atu nune’e para bele ajusta sistema ne’e liuhusi drainajen sira”, nia haktuir.

Notísia relevante:Inan-feton sira iha Bekora, Bebonuk, Kuluhun no Tasi-tolu halerik ba bee-moos

Diretór operasaun no manutensaun bee no saneamentu, Aleixo dos Santos haktuir, área Kuluhun ne’e tinan kotuk BTL hahú halo melloria iha fulan-Agostu to’o Novembru ne’e sira halo implementasaun melloria iha sistema ihá ne’ebá iha área Tanemutu, Kalifórnia no mós La’o Rai, halo ona melloria iha ne’ebá no fatin balun maka seidauk asesu tanba sira-nia persaun kanu seidauk bele fó bee persaun di’ak.

“Tanke ida fura ne’e mós ki’ik-oan. Fasilidade ne’e ki’ik-oan ita loke bee la to’o oras ida entaun la sufisiente ba ita-nia komunidade sira, ida-ne’e maka ita presiza haree hamutuk”, Diretór Aleixo dos Santos relata.

Tanba ida hanesan servisu emerjénsia ne’ebé afeta ba iha komunidade ne’ebé durante ne’e la asesu bee entaun maizmenus sira sei konserta ekipa tomak ba iha área ne’ebé la asesu ba bee-moos, atu bele mellora sistema nune’e komunidade sira bele asesu bee ho di’ak.

“Ita bele dehan katak kada zona ita tenke rezolve atu nune’e komunidade bele asesu bee ho di’ak lasignifika katak ita bele rezolve tomak maizumenus zona ne’e rásik para sira bele konsumu loro-loron”, Diretór Aleixo dos Santos informa.

Durante ne’e sira seidauk harii tanke BTL harii de’it tanke rua ne’e hodi fornese bee ba iha Dili laran no tanke ne’e mak iha área Bekora Kamea no ida mak iha parte Vila Verde. Kona-ba kanalizasaun nian ne’e maizumenus 59 kilometru ne’e, koneksaun hahú husi inch natoon to’o iha 8 inch ne’e hahú mellora iha Dili laran.

“Ita hakarak rezolve infraestrutura entaun sistema ne’e tenke troka hotu kedas kuandu Governu investe ona orsamentu ba bee ne’e rasik, automatikamente, sistema báziku sira-ne’ebé agora daudaun sei falla ne’e ita bele rezolve hotu”, diretór ne’e afirma.

Maibé, nia hato’o, problema agora daudaun ne’e BTL,E.P sei halo melloria de’it ba operasaun manutensaun atu nune’e komunidade sira asesu bee no mantein kona-ba sistema rejista ba komunidade sira, nune’e ema bele asesu bee hodi asegura to’o komunidade sira, molok atu implementa planu investimentu sira-ne’e.

Ezekutivu ne’e relata, sira mós iha kooperasaun di’ak ho xefe suku, xefe aldeia no bairru di’ak atu implementa bee ba komunidade atu asegura sistema, atu asegura mós ba perfurasaun ilegál sira-ne’ebé durante ne’e sei mosu iha bairru sira.

“Ita sempre halo sosializasaun uluk lai ba komunidade sira hafoin ita monta metru kontadór ba uma-kain sira serbisu hamutuk ho komunidade no autoridade komunitária para nia bele informa ba komunidade sira”, nia informa.

Kona-ba jestaun nian ne’e, sira fahe ona oráriu, jere tuir tempu ne’ebé sira fornese bee ba komunidade sira hahú husi tuku 04:00 dadeer to’o tuku 12:00 meiu-dia.

“Tanba perfurasaun bee sira-ne’e ilegál maibé BTL iha diresaun nasionál reguladora bee ne’ebé atu haree kona-ba kestaun hirak-ne’e karik komunidade sira hakarak fura rasik bee bele mai halo karta autorizasaun nune’e bele fura bee”, nia apelu

Bee 500 litru, folin USD$12.50

BTL mós iha ninia karreta tanke tula bee-moos no bee-fo’er nian karik komunidade sira hakarak sosa bele ba rejistu iha BTL, Kaikoli hodi asesu bee iha 500 litru ne’e ho folin USD$12.50 sentavus durante bee iha uma-kain barak mak sosa bee iha BTL maibé balun sosa iha karreta tanke seluk.

“Tanba daudaun ne’e BTL nia karreta tanke bee-moos no bee-fo’er nian hamutuk hitu. Karreta lima mak halo movimentu no rua mak avária hela, maibé karreta tanke privadu sira-ne’e balun sosa bee iha tanke BTL nian, depois mak sira ba fa’an fali ba komunidade sira”, nia informa.

Entaun asegura sistema rasik hanesan asegura ita-nia rekursu rasik tanba Governu rasik maka sei tau osan ba iha rekursu para aban bainrua planu orsamentu bee nian bele uza fali buat seluk – labele bee nafatin maibé ba fali buat seluk.

“Enkuantu iha tinan oin ita iha planu atividade ne’ebé aprova liuhusi kondisaun koletivu BTL nian ne’e ita iha atividade lubuk ida-ne’ebé ita halo bazeia ba indikadór importante prinsipál rua hanesan melloramentu abastesimentu bee no melloramentu saneamentu”, nia énfaze.

Nune’e BTL arrekada reseita iha tinan kotuk ne’e hamutuk 1.6 millões iha tinan-2023 arrekada reseitas 6 milhões entaun reseita ne’ebé sira fó ba Governu hamutuk 11 ne’ebé arrekada husi territóriu nasionál inklui husi água no saneamentu nian.

Entretantu, tuir dadus área operasaun husi BTL no dadus benefisiáriu sira iha munisípiu 12 hamutuk 43,446.00 ne’ebé kompostu husi Aileu benefisiáriu na’in-1,398.00, Ainaru hamutuk 1,118.00, Baukau hamutuk 5,909.00, Bobonaru hamutuk 1,731.00, Kovalima hamutuk 1,217.00, Dili hamutuk 17,320.00, Ermera hamutuk 1,097.00, Lauten hamutuk 3,366.00, Líkisa hamutuk 999.00, Manatutu hamutuk 1,415.00, Manufahi hamutuk 2,239.00 no Vikeke hamutuk 5,637.00.

No, totál dadus rezumu kanalizasaun sistema iha kapitál no munisípi iha tinan 2023-2024 fahe ba parte rua ida kona-ba hadi’a espansaun transmisaun liña iha Aileu 786, Ainaru 12, Baukau 816, Bobonaru 320, Ermera 162, Lauten 610 Manufahi 339, Vikeke 30 entaun totál hamutuk 3075.

Enkuantu kona-ba hadi’a espansaun husi distrbuisaun pipa iha Aileu 3059, Ainaru 3078, Baukau 2900, Bobonaru 414, Kovalima 532, Ermera 144, Lauten 1273, Líkisa 796.5, Manatutu 19, Manufahi 809, Vikeke 1942 totál hamutuk 16198.

Iha Programa Governu konstitusionál da-sia, kompoin área prinsipál neen, hanesan afirma filafali Estadu Direitu Demokrátiku, dezenvolvimentu kapitál sosiál, dezenvolvimentu infraestrutura sira, dezenvolvimentu ekonomia, konsolidasaun governativa no boa governasaun, no kombate hasoru korrupsaun.

Governu nia prioridade prinsipál ida maka dezenvolvimentu no manutensaun ba infraestrutura produtiva sira, hodi rekoñese katak importánsia husi estrutura sira ba kreximentu ekonómiku no sosiál nasaun nian.

Iha kontestu ida-ne’e, iha Programa mensionadu afirma, ba Governu IX, urjente mós atu hametin investimentu iha asesu ba bee-moos no saneamentu báziku, tanba bainhira infraestrutura sira ne’e  laiha, bele iha impaktu maka’as ba saúde públika no kualidade vida ema nian, hodi rezulta iha hada’et moras sira, mortalidade no impaktu negativu ba dezenvolvimentu infantíl.

Aleinde programa Governu, Timor-Leste mós opta no implementa Objetivu Dezenvolvimentu Sustentavel (ODS). Iha objetivu no meta ODS nú. 06 ko’alia kona-ba Bee-moos no saneamentu. Objetivu ida-ne’e kona-ba atu garantia ema hotu-hotu iha asesu ba bee hemu ne’ebé moos no fasilidade toilet. Ba Timor-Leste, prioriza atu to’o iha 2030, atinje asesu universál no ekuitivel ba água potável no seguru ba ema hotu.

Garantia asesu ba bee-moos no saneamentu ne’e baibain hanesan governu lokál sira-nia responsabilidade ida, no depende liu ba governasaun lokál nia efetividade, jestaun rekursu naturál sira, no planu urbana.

Dezafiu sira ne’ebé envolve ne’e bele varia tebes iha nível sub-nasionál, partikularmente entre área urbana no área rural sira.

Iha área urbana sira, dezafiu prinsipál mak dalabarak liu menus ba asesu ba servisu báziku iha asentamentu informál, ka presu aas no menus ba kontrolu kualidade ba bee husi vendedor privadu sira. Iha área rurál sira, dalaruma bee livre, maibé bele mós presiza viajen naruk ba no husi bee-matan, no bele mós kontaminadu ona.

Nune’e mós iha Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Nasionál 2011-2030, iha meta define katak iha tinan-2022 ba 2030, katak:

  1. Uma hotu-hotu ne’ebé iha posibilidade atu iha hariis-fatin ne’ebé liga ba sistema esgotu ne’ebé eziste iha Dili sei liga no uma sira seluk sei iha sintina (Fossas sépticas) ka asesu ba instalasaun sanitária komunál;
  2. Eskola públika hotu-hotu sei liga ba bee-hemu ho kanu.
  3. Sei iha infraestrutura sustentável no apropriadu, operadu no manutensaun ho di’ak, ba rekolla, tratamentu no soe bee-fo’er sira iha Dili;
  4. Sei hadi’a drenajen iha distritu hotu-hotu;

 

Jornalista: Rafael Ximenes de A. Belo

Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!