OEKUSI, 19 Agostu 2025 (TATOLI) – ‘Ita kaer kilat rihun barak, maibé kilat sira-ne’e lakon bebeik hotu iha durante funu tanba ita-nia forsa mós menus no mate, maibé ita ho barani, ita oho inimigu mak ita hamoris fali funu naruk, to’o ita manán funu’.
Memória passada ne’e, haktuir husi antigu Komandante Forsa Armada ba Libertasaun Nasionál Timor-Leste (FALINTIL), Rogério Tiago de Fátima Lobato, atuál Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), iha ámbitu komemorasaun loron FALINTIL da-50 ne’ebé realiza iha kampu futeból Oébau, ohin.
“Bainhira ami labele hatama kilat ba Timor, liafuan ka palavra de ordem ne’ebé ha’u hato’o ba Nicolau Lobato ho komandante sira seluk mak ne’e: hanorin ita-nia povu sira, no kombatente FALINTIL sira hotu katak, se sira hakarak kilat, tenke oho inimigu hodi hadau sira-nia kilat, ida-ne’e duni mak akontese iha prosesu husi 20 Agostu 1975 atu kontinua rezisténsia. Ita kaer kilat rihun barak, maibé kilat sira-ne’e lakon bebeik hotu iha durante funu tanba ita-nia forsa mós menus no mate, maibé ita ho barani, ita oho inimigu mak ita hamoris fali funu naruk, to’o ita manán funu,” Rogério Lobato, deklara iha ámbitu seremónia 20 Agostu, iha Oekusi, ohin.
Notísia relevante:20 Agostu mak hakotu podér koloniál no hamoris FALINTIL – Rogério Lobato
Nia lembra katak, iha loron ida, reuni iha Fatuberliu, Saudozu Prezidente Nicolau Lobato, dehan ba komandante sira hotu, tanba kilat hahú menus barak ona, entaun konfiansa maka’as ba kilat sira-ne’ebé tama husi rai-li’ur.
Iha momentu sorumutu ne’e, Prezidente Nicolau Lobato, dehan ba soldadu no komandante sira katak, kilat tama tiha ona, imi hein tan saida, kilat tama ona, sira hotu hakfodak, hodi bis-bisu malu, dehan kilat tama husi ne’ebé,?, situasaun ne’e halo sira hot-hotu husu malu no hakfodak, nune’e nia (Nicolau) dehan, kilat tama husi soldadu Indonézia, ‘agora ita tenke oho sira, atu hadau sira-nia kilat, hodi halo funu,’.
“Ida-ne’e mak istória, ami sira-ne’ebé hamrik iha 1975, ami joven de’it, ha’u idade-26 iha momentu ne’ebá, kuandu ha’u ba kaer tanente kolonél Marcelino hamutuk ho komandante Hermenegildo Alves, ho saldadu balun. Semak ha’u hetan iha kuartel jenerál estadu maior nia gabinete, soldadu ida krekas maran hela mas barani teb-tebes, mak David Alex Daitula,” nia dehan.
Imajen/ mídia PA RAEOA
Infelizmente, nia (David Alex Daitula) moris la to’o 2002 atu haree ita hasa’e fali bandeira RDTL iha Tasi-Tolu, maibé nia raan ho barani, loke inspirasaun ba jovén barak iha Timor-Leste, atu luta ho liman mamuk de’it, hodi kontra okupasaun.
“Ita manan funu ne’e la’ós manan ho osan, ita manan ho valór de’it, valór korajén, determinasaun, esperansa, no lealdade, signifika, kuandu inimigu kaer ita-nia maluk ida, nia barani la ko’alia sai tanba leal ho prinsipíu, la ko’alia sai segredu atu labele kaer ita maluk sira seluk, valór sira-ne’e mak halo ita hamriik, to’o manan funu, tanba FALINTIL moris liuhusi esforsu koletivu, ema barak ninian,” nia ko’alia ho lian triste.
Notísia relevante:Komandante Hermenegildo Alves nia naran sei tau ba avenida iha Oé-Cusse
Eis-Ministru Interiór ne’e konta, durante luta armada, ha’u ba iha li’ur, atu lori kilat tama mai Timor, Repúblika Populár Xina, primeiru país iha mundu mak fó apoia militár no finanseiru mai Timor-Leste, ho osan hamutuk rihun $400-resin, osan iha mumentu ne’ebá valór boot tebes, no mós fó kilat atu arma ema hamutuk 7000.
“Ha’u husu ba sira atu hatama mai, maibé iha tasi no lalehan inimigu ita-nian taka hotu, ho nasaun balun tan, oras ne’e ita-nia belun, ne’ebé uluk kontra ita maka’as, maibé kilat sira-ne’e la tama iha Timor,” nia dehan.
Maibé nia dehan, kilat 1.500, ne’e ha’u bele dehan, primeira-vés Timor-Leste apoia kilat ba nasaun seluk, husi ita-nia arsenal ne’ebé tau hela iha Mozambique, ita fó kilat sira-ne’e 1.500 ba nasaun Zimbabue nia forsa, ho kilat sira-ne’e mak halo funu no sira mós bele ukun rasik-an.
Ne’e duni, ita halo solidariedade ba nasaun seluk iha mundu la’ós agora de’it, maibé hori uluk kedas, tanba kilat ne’ebé ita la uza ita fó ba maluk sira seluk atu bele liberta aan.
“Ne’e istória, no sasin agora sei moris hela iha Mozambique, Ministru Defeza Nasionál Mozambique nian, Jenerál Albertu Chipande, nia rasik mak husu mai ha’u, tanba iha momentu ne’ebá ha’u hanesan Ministru Defeza, primeiru nia dehan ‘ita-bo’ot bele fó kilat mai ha’u 1.500, ha’u dehan bele, tanba kilat sira-ne’e labele tama iha Timor, ne’ebé oras ne’e sira mós ukun rasik aan ona hanesan ita Timor-Leste,” nia lembra.
Notísia relevante:PR Horta: “Ita tenke hakru’uk ba eroi sira ne’ebé mate iha 7 Dezembru 1975”
Tuir nia, husi loron 20 fulan Agostu tinan 1975, to’o loron 20 fulan-Agostu 2025 liutiha ona tinan-50 bainhira FALINTIL hamriik ho brani. Tinan-50 ne’e katak, meiu sékulu ne’ebé FALINTIL eziste, nakonu ho istória sira, kona-ba aten-barani, barani sakrifísiu oioin, rezisténsia ida maka’as hasoru okupante sira, ksolok balun kahur ho tristeza barak, dalaruma dezesperu, maibé iha tinan hirak nia laran, dezesperu fila aan ba esperansa rohan-laek.
“Iha ita-nia povu eroiku nia aten-barani. FALINTIL mak liman-kro’at povu nian, raan ne’ebé fakar hosi kombatente liberdade nasaun nian ne’ebé la ta’uk halo ita-nia povu nia mehi sai ba realidade, mak independénsia, liberdade, no soberania nasionál”.
Tan ne’e, ita ne’ebé sobrevive husi ‘Holocaust’ ne’ebé halo ita mate, barak tebes iha pasadu ida seidauk dook, ita tenke agradese, ba ita-nia maun-alin sira-ne’ebé fakar raan, lakon sira-nia moris, atu ita bele moris nafatin.
Dívida gratidaun ida-ne’e tenke sai hanesan esforsu ida-neʼebé, kontinua atu moris hamutuk iha ideál ida de’it, atu halo Timor-Leste sai nasaun ida ne’ebé prósperu, demokrátiku, felis rekonsiliadu, no justu.
Ita ne’ebé maka sobrevive hosi ‘Holokaustu’ ne’ebé maka kauza iha pasadu foin lalais ne’e husi okupante deve dívida agradesimentu nian, ba ita-nia eroi sira hotu ne’ebé mak sakrifika sira-nia moris atu nune’e ita bele kontinua moris.
Dívida gratidaun ida-ne’e tenke transforma ba esforsu ida-neʼebé kontinua atu moris hamutuk iha ideál atu halo Timor-Leste sai nasaun ida-neʼebé prósperu, demokrátiku, rekonsiliadu, no justu.
“Ohin, ita mós harii ponte entendimentu no viziñu di’ak ho Indonézia, pasadu konfrontu nian mak parte ida de’it husi memória ne’ebé sei ajuda ita hametin ita-nia amizade bazeia ba respeitu ba malu. Pasadu lakon ona no sei nunka fila fali. Ohin loron, ita belun no viziňu di’ak.
Notísia relevante:Governu presiza valoriza militár sira-ne’ebé hadau kilat iha 20 agostu 1975
Husu ba Estadu
Iha ámbitu komemorasaun loron FALINTIL da-50, nia rekomenda ba Governu no Estadu Timor-Leste atu konsiderasaun ba forsa tropa portugés sira, sira mak hahú inisía prosesu luta ba ukun rasik aan.
“Ha’u husu de’it ba Estadu, ai ida atu bo’ot, tenke iha abut no huun. Ha’u husu de’it ba Estadu Timor-Leste, atu labele haluha militár timoroan sira-ne’ebé uluk sai forsa iha portugés, sira hasai sira-nia diviza no buat hotu, hodi tama ba FRETILIN atu defende Timor-Leste. Ha’u husu labele haluha sira, tau matan ba sira, tanba sira-ne’e mak abut no huun, FALINTIL ne’ebé agora, kontinua nia misaun, ne’e sanak husi FALINTIL 1975 nian. Ita hakruuk ba komandante sira hotu ne’ebé oras ne’e la hamutuk ona ho ita,” nia rekomenda.
Tempu ukun rasik-aan
Oras ne’e, demokrasia, ema idak-idak iha partidu nune’e demokrasia bele eziste. Dalaruma ita-nia liafuan sira mak baku malu, ne’e polítika, maibé ita maun-alin nafatin, tanba Timor-Leste ita-nia inan. Timor-Leste mak halo ita hamutuk. Entaun, ita tenke hamutuk, divirjénsia halo idak-idak atu sai forte liután. Partidu bo’ot ne’ebé manan tenke rona mós partidu ki’ik ne’ebé lakon, tanba liuhusi ideia mak ita bele dezenvolve ita-nia rai, “ida ne’e mak ita tenke kaer ba iha oin,’.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
