DILI, 03 Setembru 2025 (TATOLI)—Diretor Luta Hamutuk (LH), Jose Alves da Costa rekomenda pontu importante neen (6) ba Governu atu dezenvolve hahú agora antes Timor-Leste adere ba membru Plenu ASEAN iha fulan-Outubru mai-ne’e.
Notísia Relevante: PN sei ratifika adezaun TL ba Karta ASEAN no Deklarasaun kona-ba Admisaun
“Pontu importante neen mak Governu presiza dezenvolve agora kona-ba ita nia adezaun, atu nune’e ita sai ona membru plenu, ita sai uma-na’in hodi lidera enkontru boot sira labele iha fallansu. Pontu neen (6) ne’e mak edukasaun, infrastrutura bázika, turizmu, otelaria no agrikultura, sira ne’e importante tenke dezenvolve agora ona,” Diretór ne’e hateten ba Agência Tatoli iha Faról Dili, kuarta ne’e.
Nia dehan, Governu tenke hanoin ona atu aloka orsamentu 25% ba agrikultura, edukasaun infrastrutura bázika no otelaria sira, atu nune’e bele haree katak Timor-Leste nia preparasaun másimu duni.
“Governu tenke aloka ona 25% ba iha edukasaun, infrastrutura bázika, agrikultura ne’e importante la-halimar. Imajina se 2029 ita sai uma-na’in ba realiza enkontru ruma ASEAN nian, ita atu ba sosa ikan husi Atambua mak lori mai, ita sei ba sosa ayam potong husi Brazíl mak mai fó ema haan, ne’e imposivel. Entaun, ita hahú agora investe barak liu ba agrikultura, agora ita la haree hetan Governu dezenvolve setór sira ha’u temi ne’e, sira tenke dezenvolve agora para ita bele haree hetan ita-nia preparasaun ne’e,” nia dehan.
Maibé, nia hatutan, maibé desizaun hotu depende ba Primeiru-Ministru atu orienta membru Governu sira hala’o servisu ne’ebé másimu kona-ba preparasaun Timor-Leste atu adaere ba ASEAN.
“Depende ba Primeiru-Ministru, dala-barak Primeiru-Ministru ko’alia kapaas tebes maibé nia sempre haluha tiha, nunka haree fila-fali ba kada ministru ida-idak nia planu no ministru ida-ne’e nia planu atu atinje ba saida no merese ka lae. Se la merese no la importante bele adia fali, ida ne’e mak Primeiru-Ministru tenke kontrola,” nia hateten.
Tuir nia, hakarak ka lakohi Timor-Leste tenke adere ona ba membru plenu ASEAN, maibé Governu labele dukur no tenke hala’o servisu ho koordenasaun di’ak ba malu atu bele tama ASEAN ho preparasaun ne’ebé di’ak.
Antes ne’e, iha 29 Maiu 2025, Governu liuhusi reuniaun Konsellu Ministru, aprova projetu Rezolusaun Governu, ne’ebé aprezenta husi Vise-Ministra ba Asuntu ASEAN, Milena Maria da Costa Rangel, ne’ebé estabelese kriasaun grupu traballu interministeriál ida-ne’ebé responsável ba implementasaun rekomendasaun ne’ebé hatuur iha Deklarasaun Prezidénsia ASEAN nian, ne’ebé emite iha Simeira ASEAN ba da-46.
Ida-ne’e, ho objetivu atu konklui prosedimentu formál sira-ne’ebé nesesáriu, nune’e mós aselera negosiasaun sira kona-ba akordu ekonómiku prinsipál sira-ne’ebé nesesáriu ba prosesu adezaun plena Timor-Leste nian ba organizasaun ne’e, ne’ebé tuir planu sei hala’o iha fulan-Outubru 2025.
ASEAN aseita TL sai membru plenu
Durante Simeira ASEAN bá dala-46 iha Kuala lumpur Malázia líder hotu-hotu fó apoiu tomak bá Timor-Leste atu bele adere bá ASEAN ne’ebé nu’udár forum importante, hodi ko’alia kona-bá situasaun hotu-hotu ne’ebé akontese iha mundu.
Maibé Timor-Leste nia adezaun ba membru plenu ASEAN sei ofisializa iha simeira ASEAN ba dal-47 ne’ebé sei realiza fulan-Outubru mai ne’e iha nasaun Malázia.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
