DILI, 08 Outubru 2025 (TATOLI)-Institutu Jeosiénsia Timor-Leste (IGTL, sigla portugés) hamutuk ho Ajénsia Meteorolojia, Klimatolojia, no Jeofízika (BMKG) Indonézia halo lansamentu ba sistema monitorizasaun sízmiku no tsunami iha Timor-Leste (TL), inklui aplikasaun móvel alerta sízmika.
Prezidente IGTL, Job Brites dos Santos, hateten lansamentu ida-ne’e importante tanba durante tinan 13 ezisténsia IGTL foin mak lansa sistema ne’ebé abranjente ba monitorizasaun sizmu no tsunami, ne’ebé inklui aplikasaun móvel disponivel ba android no iOS ba públiku hodi akompaña situasaun rai-nakdoko no tsunami.

“Sistema ida -e’e nu’udar inovasaun importante ida husi IGTL, atu hadi’a kapasidade Timor-Leste iha área monitorizasaun sizmu no diseminasaun informasaun ba públiku, liuhusi website, rede sosiál, mensajen, no aplikasaun móvel”, Job Brites hateten iha City 8, Manleuana ohin.
Nia esplika katak objetivu husi sistema ne’e mak atu sai instrumentu alerta sedu, atu fó informasaun viavel no pontuál kona-ba sizmu no potensial ba tsunami, hodi reforsa preparasaun no resposta komunidade nian ba eventu sízmiku sira.
Hodi salienta katak serbisu ida-ne’e konsege alkansa tanba kolaborasaun entre IGTL no BMKG, ne’ebé formaliza liuhusi memorandu entendimentu (MoU), ne’ebé asina iha loron 16 Outubru 2024, no depoiz tuir ho Akordu Implementasaun (Implementation Agreement) iha 15 Jullu 2025.
Dezde momentu ne’ebá, ekipa ténika husi instituisaun rua serbisu maka’as atu dezenvolve no integra sistema ida-ne’e no nia rezultadu mak ona lansa sistema referidu.

Durante ezisténsia jornada IGTL iha monitorizasaun sizmu komesa iha 2014, liuhusi kolaborasaun ho University of Southern California, iha momentu ne’ebá instala ona rede sizmika temporária.
Iha 2016, IGTL instala estasaun sizmika permanente tolu, ne’ebé operadu totalmente husi IGTL. Iha 2022, ho apoiu husi JICA, IGTL konsege instala sizmómetru broadband hitu no aselerómetru forte movimentu 12.
Mezmu iha limitasaun barak, hanesan falta rekursu humanu, koneksaun internét limitada, no fornesimentu eletrisidade la estavel, IGTL kontinua halo monitorizasaun sizmu no partilla informasaun liuhusi plataforma ne’ebé eziste hanesan Facebook no dalabarak liuhusi Diresaun Nasionál Meteorolojia no Jeofízika (DNMG) no Autoridade Protesaun Sivíl (APC) atu kontinua fahe ba komunidade.

Iha fatin hanesan, Diretora BMKG Indonézia, Dwikorita Karnawati, hateten lansamentu sistema ne’e importante tebes, tanba background Timor-Leste no Indonézia nu’udar nasaun rua ne’ebé hasoru ameasa rai-nakdoko no tsunami, tanba territóriu besik tebes no tasi mós iha ligasaun.
Nia esplika katak tsunami orijin mai husi tasi, liuliu husi norte, nomeadamente tasi ka estreitu norte Timor-Leste. Tasi okos iha área ida-ne’e iha tendénsia boot (patah), ne’ebé bele sa’e sentímetru oioin iha kualkér tempu ba kilómetru sanulu-resin. Bainhira tasi-okos ne’e sa’e, tasi-been iha nia leten dudu ba leten hodi forma laloran tsunami.
“Sientista sira husi Ajénsia Meteorolojia, Klimatolojia, no Jeofízika Indonézia no husi Institutu Jeosiénsia Timor-Leste nian kalkula ona katak bainhira falla ne’e nakfera, tsunami nia viajen sei iha de’it minutu 15-resin. Tanba ne’e, ita tenke serbisu hamutuk hodi rezolve ameasa ida-ne’e no salva komunidade tasi-ibun sira”, dehan.
Tanba ne’e, ho sistema sira ne’ebé iha, karik akontese rai-nakdoko, IGTL sei akompaña nafatin situasaun ne’e liuhusi sistema monitorizasaun ne’ebé dezenvolve hamutuk ho BMKG. BMKG fó apoiu ba dezenvolvimentu sistema monitorizasaun rai-nakdoko no alerta antesipada kona-ba tsunami iha Timor-Leste.
“Objetivu maka akontese tsunami tenke zero vítima, katak labele akontese vítima sira iha kazu rai-nakdoko ka tsunami nian. Sistema ne’e tenke funsiona oras 24 no bainhira akontese rai-nakdoko, dadus sei kalkula kedas matemátikamente hodi determina karik rai-nakdoko iha tasi-okos ne’e bele hamosu tsunami”, realsa.

Nia akresenta akontese rai nakdoko ka tsunami mak alerta antesipada, divulga kedas liuhusi aplikasaun móvel, nune’e públiku bele alerta no hadook-an husi área perigu nian.
Notísia relevante: Timor-Leste prepara ba implementasaun sub-atividade husi Projetu Sistema Alerta Sedu
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora





