DILI, 06 Novembru 2025 (TATOLI)—Liman ne’e bidu iha keyboard (tekladu) nia leten. Neon ne’e hanoin halo edisaun ba liafoun (notísia) husi Parlamentu Nasionál, eh, tekir-tekir liman ne’e loke iha grupu WhatsApp “Jornalista Timor-Leste” nian, iha laptop nia ekran mosu jornalista senior Carlos de Jesus “Malilaka” nia fotografia”, halo ha’u hakfodak.
“Ah, ita-nia kolega Carlos Malilaka mate tiha ona ne’e.”
“Hei keta inventa sasán. Foin dadeersan ne’e, ita labele bosok malu,” Editora dalen Maláiu, Armandina Moniz, hateten ho reen-namkurut.
“Se la fiar, bele hakat mai hodi haree ho matan. Ba dala ida-ne’e ha’u labele bosok. Ita-nia belun mate tiha ona.”
Kolega sira iha sala redasaun Agência TATOLI nia laran ne’e hotu-hotu hakfodak. Sira kala ladun fiar b alia rekadu ne’e. Maibé, bainhira sira hakat mai haree iha ekran laptop ne’e, mosu Carlos Malilaka nia retratu hatasi faru-mutin ho oklu no ho máskara mutin ida-ne’ebé hatun tiha ona to’o iha nia timir (dagu) nia okos ne’e, nia hatudu hamansa-midar—hela de’it memória no hela de’it naran.
Iha retratu ne’e nia leten, kala screenshot husi “Pedro Ximenes” nia facebook, ho hakerek liafuan murak; “DESKANSA HO HAKMATEK IHA NAI NIA KADUNAN SANTU MAUN CARLOS, HA’U-NIA MESTRE”. La to’o minutu balun, iha grupu WA Jornalista Timor-Leste, jornalista sira seluk hato’o sira-nia sentidu kondolénsia ho liafuan suli naba-naban.
“Kuitadu, DEP Maun Carlos”.
“Deskan em paz xefe”.
“DEP maun carlos Malilka”.
“DEP maun, hakmatek iha reinu lalehan”.
“Maun Cau, horik ba iha Aman Maromak Nia kadunan santu”.
Bainhira lee liafuan hirak ne’e, ha’u lulun hikas memória ba fali kotuk. Iha krize polítika militár ne’ebé akontese iha 2006, hanesan editór part time, ha’u konsege servisu hamutuk ho editór Carlos de Jesus Malilaka iha sala redasaun Timor-Post—nune’e kada lorokraik tuku 17h00 ami lori ami-nia biti no lensol no bukae, ba sedu iha edifísiu Timor Post iha Bebora, tanba kalan uitoan ne’e ema hotu tenke hakmatek iha uma.
“Kolega, iha ne’e ha’u mesak de’it mak husi parte lorosae, ne’ebé imi na’in-tolu (ha’u, Xisto Piedade no Agsotinho Pinto) tenke matan moris neon na’in. Ne’ebé, kalan toba karik labele toba dukur liu, tenke se tilun tanba ita-nia maluk sira buka tuir ema parte lorosa’e sira. Maibé, lalika tauk, tanba ha’u iha ne’e no ita hamutuk iha ne’e,” Carlos Malilaka hateten ho sériu maibé ho lian beluk no ho hamnasa-midar.
Kalan ba kalan, ha’u foin haree no sente, editór Carlos Malilaka ne’e hadomi ninia profisaun hanesan jornalista. Nia servisu ho fuan. Bainhira tuur ona iha komputadór nia oin, nia halo servisu to’o ramata mak nia hamriik. Nia ema ida-ne’ebé la ko’alia barak. Bainhira ita ko’alia barak, nia hatudu hamnsa-midar de’t. Bainhira ita halo kómiku ruma, nia hatudu nehan mutin hodi tahan nia hamnasa hahaek.
“Ita halo hotu lalais ita nia servisu hodi entrega ba kolega ida kaer layout ne’e (Agostinho Pinto), para ita bele toba sedu,” Malilaka hateten.
Memória ida-ne’e, sai sasin ba moris ida-nia sasin. Durante krije polítika militár 2006 ne’e, kada kalan-kalan, ami hadau malu toba iha meja leten. Dalabarak, ha’u haree, maktoban Carlos Malilaka sempre toba de’it iha simente nia leten, tanba nia tenke haree no kontrola konteúdu iha parte layout nian, entaun nia mak toba tarde. Nune’e ba nune’e, iha tuku 06h00 kada dadeersan, ami tenke fila ba ida-idak nia uma ho matan moris tanba Dili laran ne’e hakmatek fuik tanba ema ida la la’o ba-mai.
Maktoban Carlos de Jesus Malilaka, hahú hamout an mundu jornalizmu iha Timor Post iha fulan- Agostu tinan-2000 to’o fulan-Dezembru tinan 2003. Ho esperiénsia ne’ebé mak iha, matebian hetan konfiansa hodi okupa pozisaun nu’udar Jerente Produsaun ka Manager Produksi hahú husi tinan 2004 to’o 2010.
Durante tinan 25 hala’o profisaun hanesan jornalista ka mout iha mudnu jornalizmu, nia kontribui ho dedikasaun boot iha área komunikasaun sosial no jornalizmu iha Timor-Leste. Esperiénsia barak mak nia hetan no fahe ba jornalista juniór sira. Ema ida ho istória ida. Maktoban Carlos Malilaka sempre bahat memória kmanek iha jornalista seluk ne’ebé durante servisu hamutuk iha jornál diáriu Timor Post.
Antigu jornalista Timor Post no atuál Prezidente Agência TATOLI, Noemio Falcão, hateten Timor-Leste lakon ona Jornalista seniór ida-ne’ebé iha tempu naruk kontribui ho dedikasaun boot iha área komunikasaun sosial no jornalizmu iha Timor-Leste.
“Durante iha karreira profisionál, maktoban Carlos Malilaka servisu iha redasaun Jornál Timor-Post, Business Timor no GMNTV ho papel oioin hanesan jornalista, editór, jestór produsaun, formadór no xefe redasaun. Durante servisu hamutuk, ha’u koñese maktoban Carlos hanesan ema ne’ebé kalma, matenek no fó inspirasaun ba kolega jornalista sira seluk,” Noemio haktuir ba Agência TATOLI, ohin
Diretora Timor Post, Santina de Araújo, hateten Timor-Leste lakon ona ema laran-di’ak no pasiénsia-na’in ne’ebé durante servisu hamutuk tinan naruk nia laran iha Timor Post.
“Maktoban Carlos Malilaka, ema ida-ne’ebé mak ha’u koñese ne’e ema laran di’ak no ema hatene pasieésia. Nia lahatene hirus no ita ko’alia ne’e nia sempre halo tuir. Dalaruma ita hirus no ko’alia maka’as maibé nia sempre simu ho liafuan mamar no hatán ho hamnsa,” Santina Araújo haktuir.
Tuir nia, maktoban sei moris ne’e gosta fahe nia matenek no esperiénsia ba nia kolega jornalista sira seluk ne’ebé hakarak aprende. Matebian mós durante ne’e sai formadór iha Sentru Formasaun sira aleinde hanorin mós iha Sentru Formasaun Timor Post. Babain nia lori matéria kona-ba oinsá oinsá atu hakerek notísia nomós hanorin editór sira bainhira halo edisaun ba notísia.
Memória hirak ne’e, daudaun ne’e hela de’it hanesan istória ida-ne’ebé ema konta ba malu husi ibun ba ibun. Memória moris nian ne’ebé nakonu ho esperiénsia oioin be nafunan, sempre hakotu ho memória mate nian ne’ebé ema hotu la hein bainhira mak moris nia peregrinasaun ne’e suli to’ o rohan.
Maktoban Carlos de Jesus Malilaka hakotu iss iha Hospital Nasionál Guido Valadares (HNGV) iha kuarta (05 Novembru 2025) iha tuku 08h40 dadeersan. Signifika, Maromak kria ema ida hodi hala’o ninia moris liuhusi kna’ar ne’ebé loro-loron nia hala’o no ho buat hotu ne’e nia iha. Maibé iha moris ne’e nia rohan make ma tenke mate.
Pe. Helio Castro Alves, CMF, hateten Maromak nia domin boot tebes, nune’e fó laran ba malu hodi hametin fiar ba Maromak no esperansa ba moris hias nian.
“Ita-nia objetivu final, ema nia fiar mak ita hala’o moris ho kna’ar ne’ebé mak ita iha, ho buat hotu ne’ebé mak ita iha. Maibé ho dalan ikus mak ita mai ho lian laiha ka mate, atu entrega buat tomak ba loron ohin ba Maormak,” Pe. Helio Castro Alves, CMF, hateten liuhsi omilia bainhira preside misa requiem ba maktoban Carlos de Jesus Malilaka iha kapela Kampung Tuti, Suku bebonik, Postu Administrativu Dom Aleixo, ohin.
Na’i-lulik ne’e hateten, hanesan ohin rona iha evanjellu katak Nai Jesus mak dalan loos no lia-loos, ida-ne’ebé mak la la’o iha Jesus nia dalan signifika katak la to’o ba iha dalan loos no la hetan lia-loos Maromak nian.
“Ha’u mak dalan loos, lia-loos no moris. Liafuan ida-ne’e akompaña ho profeta Job nian testamuña moris, esperansa ne’ebé lori profeta Job hakarak haree Maromak husi ohin ba oin. Esperansa ida-ne’ebé mak halo profeta Job laharee nia terus ne’ebé mak iha nia an, nia laharee ba difikuldade sira-ne’ebé mak mosu ba nia familia, maibé ho esperansa ida-ne’e nia haree katak iha vizaun lalehan nian,” Pe. Helio Castro Alves, CMF, hateten.
Biografia
Maktoban Carlos de Jesus Malilaka moris iha Zumalai, Kovalima, iha 04 Jullu 1973, husi inan-aman, Aman António Ramos husi uma lisan Mone Hitu no Maria de Fátima Magno husi uma lisan Somo.
Maktoban Carlos Malilaka nu’udar oan dahuluk husi maun alin na’in hitu (7) mak hanesan hanesan Carlos Malilaka (matebian), Antonieta Magno Ramos, Joaninha dos Santos, Alarico Ramos, João Magno Ramos, Vital Ramos no Augusto Ramos.
Matebian hahú eskola iha Sekolah Dasar (SD) iha Kasa-Ainaro no pre-sekundáriu ka Sekolah Menegah Pertama (SMP) to’o eskola sekundária la Sekolah Menengah Atas (SMA) iha Ainaro. Hafoin Timor-Leste hetan ukun rasik an, iha tinan-2019. matebian ramata nia estudu iha Ensinu Superiór iha Institute of Business (IOB).
Matebian Carlos Malilaka harii uma kain ho nia espoza Patrícia Moniz iha tinan 1999. Husi domin ida-ne’e, Maromak titip oan na’in-haat (4) hodi hatutan no haburas uma lisan Mone Hitu Ainaro ninia jerasaun sai buras liután. Husi oan na’in-haat (4) ne’e, João Paulo de R.de Jesus fila hikas ba Maromak no na’in-tolu (3) seluk mak sei moris mak hanesan Dionísio Ramos Dato de Jesus, Henrique Ramos de Jesus, Gloriosa Angel Moniz de Jesus.
Iha tempu okupasaun Indonézia, matebian servisu iha Pemerintah Daerah (PEMDA) Tingkat II Ainaro. Hafoin iha tempu ukun an, hahú fulan-Agostu Tinan 2000 to’o fulan-Dezembru tinan 2003, matebian Carlos Malilaka hahú servisu nu’udár jornalista iha jornál diáriu Timor Post. Ho esperiénsia ne’ebé mak nia hakat liu, nia hetan konfiansa hodi okupa pozisaun nu’udar Jerente Produsaun ka Manager Produksi hahú husi tinan 2004 to’o 2010.
Iha fulan-Agostu tinan 2010 to’o Marsu 2016, matebian ho inisiativa rezigna-an husi Timor Post no hari fali Jornál Bisnis Timor hodi okupa kargu hanesan Diretór, xefe Redasaun no editór. Iha Setembru 2016 to’o abril 2017, nia fila hikas ba Timor Post hodi okupa kargu hanesan editor, no iha Maiu 2017 to’o Fevereiru 2021, nia hetan konfiansa hodi okupa fali kargu nu’udar Xefe Redasaun Timor Post.
Husi esperiénsia wa’in ne’ebé hetan, iha Tinan 2021 to’o 2023, nia sai revizór Linguístiku Portugés iha Konsultoria da Lingua Para Jornalista (CLJ). Aleinde ne’e, iha fulan Novembru to’o Dezembru 2023, nia sei servisu hanesan mós Editor iha Jornál Timor Post.
Tanba domin no hadomi tebes profisaun jornalista. ikus liu, matebian Carlos Malilaka hahú bua ambiente foun hodi hakna’ar-an iha Grupu Mídia Masionál (GMN) sai hanesan Xefe Redasaun hahú husi fulan-Janeiru 2024 to’o nia hakotu iis.
Maktoban ninia servisu profisionál hanesan jornalista profisionál mak “Moris ho jornalista no mate ho jornalista”. Ita-nia kontribuisaun ho dedikasaun boot iha área komunikasaun sosiál iha Timor-Leste buras no moris nafatin ba nafatin. Adeus jornalista seniór Calos de Jesus Malilaka!
Jornalista : Cancio Ximenes/Felicidade Ximenes
Editora : Julia Chatarina
