DILI, 07 Dezembru 2025 (TATOLI) –Centro Nacional Chega, Institutu Públiku (CNC,I.P) – Da Memória a Esperança, komemora Loron Memória Nasionál ho atividade diskusaun ba memória 07 Dezembru invazaun Indonézia mai Timor-Leste, iha dékada lima liubá.
Diretór Ezekutivu CNC,I.P, Hugo Maria Fernandes, hateten, loron 07 Dezembru nu’udar loron importante tanba ema hotu hatene loron ne’e invazaun Indonézia mai Timór no komemora ba da-50 tanba hafoin deklara Proklamasaun Unilaterál Independénsia iha 1975 akontese kedas 07 Dezembru invazaun Indonézia.
“Ita halo komemorasaun ne’e atu labele haluha tanba antes halo restaurasaun ne’e tanba iha invazaun, ita proklama duni maibé invazaun durante 24 mak foin ukun an, agora ita komemora ba da-50. Ita mós selebra loron nasionál memória, tanba 07 Dezembru Estadu deside nu’udar loron nasionál memória,”Hugo Maria Fernandes, hateten iha CNC Balide Dili, domingu ne’e.
Ezekutivu ne’e esplika katak loron memória ne’e iha tanba kada tinan tenke hanoin filafali sá mak akontese iha tinan-50 liubá ema barak mate.
“Agora memória sira ne’e seidauk lakon, tanba sofrimentu sira seidauk lakon no ema balun kontinua laran-dodok tanba lakon família no seidauk iha mekanizmu ne’ebé atu kura moras ne’e loloos, entaun loron memória nasionál ne’e ita halo atu hanoin. Maibé, hanoin la’ós de’it saida mak akontese hahú 07 Dezembru maibé hanoin buat barak mak Estadu seidauk halo liuliu atu kumpri saida mak hakerek iha Konstitusaun katak Estadu mak tau matan ba feto-faluk, oan-ki’ak vítima husi funu nian,” nia dehan.
Tuir Autoridade ne’e, loron ida-ne’e nia objetivu mak komemorasaun maibé hato’o mós memória sira ne’e ba Estadu no juventude sira liuliu estudante medisina sira tanba ema barak la hatene katak iha durante luta ne’e mós iha enfermeiru sira iha ai-laran fó kontribuisaun signifikante apoiu ba luta-na’in sira.
“Entaun memória sira ne’e mak ita hakarak introdús ba estudante sira maibé importante liu mak loron ne’e atu hanoin hikas ema barak mate, no funu ne’e ema hotu nia kontribuisaun”, Hugo dehan.
Iha fatin hanesan, Sobrevivente sasin ba 07 Dezembru, Martinho Rodrigues Pereira, haktuir loron 07 Dezembru nu’udar memória boot ida tanba antes akontesimentu 07 Dezembru sira rona ona isu katak Indonézia atu tama iha Timor ne’e hahú iha loron 04-05 Dezembru maibé invade fali iha 07 Dezembru.
Sasin ne’e esplika, bainhira Indonézia tama mai Timor-Leste dadersan kilat tarutu iha lalehan no parakedista sira hanesan niki iha lalehan to’o oras 10h00 komesa tiroteiu iha Universitas Timor-Timur (UNTIM), iha ne’ebá mak nia ho família mós sente labele entaun halai ba ai-laran durante 24 anos.
Nia salienta, ho luta sira ne’e hotu mak ohin loron Timor-Leste bele goja ninia direitu ukun rasik an. Timór nia luta ida-ne’e hakarak liberta povu no nasaun entaun agora ukun an ona oinsá mak hothotu hakaas an servisu hodi liberta povu ida-ne’e husi ki’ak no mukit.
“Husu ba líder polítiku sira, hakaas an aprende liberta povu ne’e oinsá la’ós liberta ita boot sira-nia an rasik de’it hodi hanoin mak riku deit. Liuliu mak Governu sosiadade sívil sira hamutuk rona malu hakaas an hodi liberta povu ida-ne’e husi ki’ak no mukit,” nia konklui.
Atividade ne’ebé CNC, hala’o iha Komemorasaun loron Memória Nasionál hanesan diskusaun livru 07 Dezembru, feira livru, sobrevivente sira konta istória 07 Dezembru no kari ai-funan iha Portu Dili.
Notísia relevante:Komemora 07 Dezembru, Xanana husu misa ba eroi no martír sira
Jornalista : Arminda Fonseca
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo
