DILI, 16 Fevereiru 2026 (TATOLI)—Médiku Espesialista Onkolojia iha Hospital Nasional Guido Valaadres (HNGV), João Teodoro Amaral, hateten atu prevene moras kankru mak evita fuma sigaru, labele konsumu alkol no han aihan ne’ebé la saudável.
“Prevensaun ba moras kankru mk xave importante ida ba ema hotu oinsá labele moras mak evita fatór risku sira hanesan fuma sigaru, obesidade, konsumu alkol, han aihan sira-ne’ebé la saudável,” João Teodoro Amaral hateten ba jornalista sira iha nia kna’ar fatin, ohin.
Nia esplika, moras kankru ne’e nia sintoma ne’ebé mak banhira mosu ba pasiente hahú husi isin tun, isin manas maka’as no sentina boot ho raan.
“Isin kolen lalais, isin-manas ne’ebé la para no sintina ho raan, kafuak ou bubu ne’ebé mosu iha isin no seluk tan. Maibé sinálno sintoma sira ne’e mós depende ba área ka órgaun ne’ebé Kankru ne’e afeta. Ezemplu, se kankru Mamae pasiente sira hahú refere kafuak iha susun, se kankru te oan/colorectum pasiente sira refere liu ba sintina raan,” nia afirma.
Tanba ne’e, nia husu banhira sente sinál ka sintoms ruma tenke ba lalais konsulta, atu nune’e bele halo detesaun sedu ba moras kankru.
Nia dehan, moras Kankru hanesan grupu moras ida-ne’ebé afeta ema-nia isin tanba mosu kreximentu no propagasaun ne’ebé la kontroladu husi sélula sira-ne’ebé la normál iha ema-nia isin. Envez de mate, sélula sira forma tumor no invade parte seluk ema nia isin (metástaze).
“Tipu moras Kankru ne’ebé rejista as iha Unidade Oncologia HNGV mak hanesan kankru mamae, daruak mak Kankru te oan/Colorectum, datoluk kankru Thyroid/kakorok, dahaat kankru figadu no kankru Leukemia,” nia relata.
Nia haktuir, totál pasiente ne’ebé kontinua halo Chemoterapia iha Unidade Onkolojia HNGV depois de fila husi Hospital sira iha rai-li’ur ne’e pasiente hamutuk 35.
“Totál pasiente ne’ebé mai kosulta hahú tinan 2023-2025 hamutuk 2.497. Husi ne’e maiória pasiente sira-ne’e transfere ba rai-li’ur hodi halo tratamentu liuliu ba tramentu Kemoterapia intensivu,” nia esplika.
Nia dehan, servisu Unidade Onkolojia Hospitál Nasionál Guido Valadares ne’e, iha ne’e establese iha loron 30 fulan-Maiu tinan 2023 ho rekursu umanu liuliu espesialista iha ema na’in-tolu (3), depois médiku jerál ida (1), enfermeira na’in-tolu (3) no farmasista na’in-tolu (3).
Entertantu, baseia ba dadus husi Agensia Internasional peskiza kona-ba Kankru (IARC=International Agency for Research on Cancer), iha tinan 2022, kazu moras kankru foun besik millaun 20. Husi millaun 20 ne’e ne’e totál kazu mate hamutuk 9.7-millaun 10.
Tipu moras kankru ne’ebé aas liu iha mundu, mak kankru pulmaun iha 12.4%, kankru susun iha 11.6%, kankru te oan/colorectum iha 9.6%, kankru prostat iha 7.8% no kankru figadu iha 7.3%.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
