DILI, 19 Fevereiru 2026 (TATOLI)—Governu liuhusi Ministériu Saúde, Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta (MAPPF) servisu hamutuk ho Menzies hala’o workshop kona-ba uztilizasaun Antimicrobial Resistance (AMR) iha Timor-Leste.
Diretór Jerál Servisu Ospitalár iha Ministériu Saúde, Raimundo dos Santos, hateten ohin Ministériu Saúde no Ministériu Agrikultura Pekuaria Peskas no Floresta servisu ho ekipa fleming fund ne’ebé mak hetan finaseira husi UK no implementa husi Menzies iha Timor-Leste, hodi realiza workshop ohin ne’e kona ba finalizasaun projeitu fleming fund ne’ebé halo hahú husi tinan 2019 to’o 2026, tanba antimicrobial resistance (AMR) dadaun ne’e sai ameasa boot iha Timor-Leste.
” Ministériu Saúde, Ministériu Agrikultura Pekuaria Peskas no Floresta liu husi diresaun saúde animál hodi kombate antibiokrobiana ka rezisténsia ne’ebé ke ameasa boot no perigozu tebes iha tempu ida agora no iha future,” Raimundo dos Santos hateten ba jornalista sira iha Otél Novu Turizmu, ohin.
Nia dehan, partisipa iha Workshop ida-ne’e hodi rona fila-fali rezultadu ida-ne’ebé durante tinan neen (6) nia laran, ekipa ne’ebé mak envolve iha projetu ida-ne’e no mós forsa traballu saúde ba ema no mós uzu ba mikrobiana ne’ebé hetan ona formasaun, espesiamente ba sira na’in-22 ne’ebé mak fleming fund fó bolsa estudu no daudaun ne’e fila ona mai.
Nia afirma, rezisténsia antibiokrobiana ne’e signifika katak uza antibiokrobiana ba iha ema ho animál no mós aihan ne’ebé mak ema konsumu bele fó ameasa ba ema atu bele responde di’ak ba mikrobio hirak ne’ebé lori moras ba ema.
“Normalmente antibiokrobiana hotu-hotu iha nia efetividade atu oho mikrobio hirak ne’ebé lori moras mai ema. Maibé banhira uza antibiotiku ka antibiokrobiana sira iha ema ka iha plantasaun aihan no mós haki’ak animál lahó rasionál bele lori ameasa ba ema ida-nia sujestividade ba iha antibiotiku ne’ebé mak nia presiza bainhira nian moras,” nia hateten.
Nia esplika, antibiotiku ne’ebé mak Ministériu Saúde aprova atu bele kontinua dezenvolve no kontinua prátika, nune’e bele hasoru rezisténsia antibiokrobiana ne’e ba iha agora no iha futuru atu bele kontínua nafatin.
“Iha fatór oioin ne’ebé mak kontribui rezisténsia antibiokrobiana, maibé kada parte husi saúde nian ho saúde ambientál nian liuhusi plantasaun aihan no mós preparasaun aihan, no haki’ak animál sira koko atu bele prátika rekomendasaun ho guia hirak ne’ebé ke durante ne’e establese ona, nune’e bele redús risku ba iha rezisténsia antibiokrobiana. Ita hotu hatene ai-moruk antibiotiku ne’e la’ós klíniku hirak ne’ebé mak hetan lisensa de’it mak faan maibé iha kioske no loja hirak ne’e mós ema faan,” nia dehan.
Tuir nia, iha mós produtu balun ne’ebé ke tradisionál ne’ebé komunidade uza ne’ebé lahatene ninian kompozisaun iha laran ne’e saida-saida, Governu husi parte hotu-hotu koko atu kontrola.
Maibé uzu antibiokrobiana lahó rasionál mós akontese hela iha komunidade nia leet, no ida-ne’e inklui mós antibiokrobiana. Entidade relevante sira hanesan doutór ba animál ka doutór ba ema, fó para halo hotu iha semana ida ka semana rua, dalaruma liu loron rua ka tolu, pasiente hemu sente di’ak ona sira la kontinua ona mak hirak ne’e fatór ida mós hodi kontribui hamosu rezisténsia ba iha antibiokrobiana.
Nia relata, oradór sira halo apresentasaun kona-ba esforsu sira durante ne’e doutór sira hotu-hotu tantu doutór ba ema nian ka doutór ba animál nian, bele prátika tuir matadalan ne’ebé iha, atu labele uza liu antibiokrobiana ne’ebé hetan rekomdasaun sira, nune’e bele ajuda prevene ka redús provabilidade hamosu rezisténsia antibiokrobiana iha ema ida.
Kona ba ai-moruk antibiotiku atu konsumu ho nia durasaun ne’e depende ba tipu moras la infeksaun ne’ebé mak kada ema no animál iha.
Normalmente ba labarik sira iha loron lima maximu ba adultu sira to’o loron hitu mais depende moras ka infeksaun balun ninia potensialidade atu halo ema ne’e moras kle’ur liu, mak presiza aumenta ba to’o semana rua no moras krónika balun presiza to’o fulan.
“Ne’ebé, kada moras iha ona durasaun antibiotiku ne’ebé presiza uza ne’e hakerek klaru iha matadalan,” nia haktuir.
Iha fatin hanesan, Diretóra Nasionál Veternaria iha MAPPF, Joanita Bondita da Costa, informa Workshop loron ohin kona-ba avaliasaun ba Projeitu fleming fund ne’ebé mak apoiu fundu husi UK liu implementa husi Menzies iha Timor-Leste no husi Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska no Floresta nia parte liuliu iha Diresaun Nasionál Veterinaria.
“Ita kolabora ba iha liuliu antibiotiku rezisténsia ba iha animál ne’ebé mak durante ne’e ita hala’o servisu hamutuk ho sira hahú husi 2019, bainhira fleming fund hahú mai haree katak importánsia husi kontrola rezisténsia antibiokrobi iha animál ikus mai animál ne’e ba ita, ba ema konsumu. Tanba ida-ne’e mak durante liuhusi programa fleming fund mai Timor, ita-nia médiku veterinariu no tékniku veterinariu sira hetan kapasitasaun ho área ne’ebé mak sira na’in rasik hili, hodi haree ba utilizasaun antibiotiku iha animál ninian,” nia hateten.
Nia dehan, iha mós programa fleming fund ne’e iha mós mentorship ka péritu sira-ne’ebé mak apoiu husi fleming fund mak apoiu mai hamutuk ho ekipa sira iha laboratóriu ne’e atu sira bele indetifika.
” Antibiotiku ida-ne’ebé mak rezisténsia ona labele uza ona ba animál tanba bainhira ita uza ona mós nia sei laiha rezisténsia ona, nia sei labele kura nia animál nia moras. Nune’e aban bainrua ba fali ita ema nia konsumu mós fó impaktu ba ita ema-nia saúde,” nia dehan.
Nia informa, durante ne’e ekipa sira akompaña sira iha laboratóriu halo sira-nia servisu no hamutuk ho Menzies mós hanesan ohin rezultadu hatudu katak halo mós teste ba manu sira-ne’ebé mak importadu.
Reprezentante Menzies iha Timor-Leste, Joshua Francis, reforsa Ekipa husi Menzies iha Timor-Leste servisu hamutuk ho Ministériu Saúde no Ministériu Agrikultura, Pekuaria, Peskas no Floresta ne’ebé iha projetu barak ne’ebé mak fokus ba kombate moras infesioza sira iha Timor-Leste.
“Iha moras infesioza iha bele haree problema boot ho antibio rezisténsia. Antibio rezisténsia hanesan moras infesioza ne’ebé difisil uitoan atu fó ai-moruk efektivu, tanba nia rezisténsia iha bateria ne’e,” nia hateten.
Nia dehan, Menzies iha Timor-Leste hetan oportunidade di’ak ba servisu hamutuk ho Governu Timor-Leste iha projetu ne’e foku ba saúde ida, hanesan saúde ba ema no mós saúde ba animál tanba problema uza antibiotiku bele afeta ema no animál.
Timor-Leste iha tinan hirak ba kotuk laiha kapasidade atu halo teste diagnóstiku ba iha ai-moruk antibiotiku sira-ne’e, maibé agora Timor-Leste iha kapasidade ne’ebé mak naton ona hodi halo teste ba antibiotiku sira.
“Ha’u fiar katak iha Ministériu Saúde no mós Ministériu Agrikultura, Pekuaria, Peska no Floresta bele kontinua nafatin objetivu husi projetu ne’e hodi halo Vijilánsia ba iha problema antibiotiku sira iha Timor-Leste, tanba iha kapasidade iha Laboratóriu Nasionál Saúde no mós Laboratóriu Nasionál Veterinária iha kapasidade di’ak ho nasaun seluk inklui Austrália,” nia dehan.
Entertantu, partisipa husi workshop ne’e mai husi funsionáriu Ministériu Saúde, Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peskas no Floresta nomós parseiru dezenvolvimentu sira hotu.
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
