Reuniaun Pontu Fokál CPLP halo reflesaun no destaka preparasaun vizaun estatístika ba 2027–2033 

DILI, 15 Agostu 2026 (TATOLI)-Timor-Leste hamutuk ho membru Nasaun sira Ko’alia Lia-Portugés (CPLP-sigla portugés) realiza Reuniaun Pontu Fokál Kooperasaun CPLP nian ba da-52, hodi halo reflesaun ba kooperasaun ne’ebé durante ne’e Estadu-membru sira halo ona tinan 30 no preparasaun ba vizaun estatístika CPLP nian ba 2027–2033.

Koordenadór-Jerál Komisaun ba Prezidente Rotativa CPLP, Joaquim Fernandes, hatete Reuniaun Pontu Fokál Kooperasaun ba númeru 52 ne’e hala’o durante loron rua, ohin no aban. Reflesaun ida-ne’e Estadu-membru sira atu hakarak atu lori CPLP bá ne’ebé, no dezafiu saida mak durante ne’e Estadu-membru sira hasoru.

Tuir nia, reuniaun ne’e mós kontinuasaun ho reuniaun Pontu Fokál Kooperasaun númeru 51 ne’ebé hala’o ona iha reuniaun anteriór númeru 51 iha Lizboa, iha Marsu liubá:

“Avalia fali dokumentu no projetu sira ne’ebé diskute iha Lizboa ne’e, haree filafali projetu sira ne’e iha ona kondisaun atu aprova ka la’e, dokumentu sira ne’e mak ko’alia kona-ba kapasitasaun rekursu umanu, Ekonomia Azúl, Luzufonia iha Timór, no seluk tan”, Joaquim Fernandes dehan iha Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK) ohin.

Liuhusi reuniaun ida-ne’e hakarak haree filafali tanba iha aprovasaun ne’e mós iha karáter oioin aprovasaun ida hanaran finansiamentu no kondisinál ne’ebé projetu ne’e di’ak ona, maibé hadi’a fali nia teoria ka buka dalan ba orsamentu no seluk tan.

Tuir nia, dezafiu sira ne’ebé durante Estadu-membru sira hasoru mak maski ezisténsia CPLP ne’e ba da-30 ona, maibé kontinua hasoru obstákulu mak iha orsamentu ne’ebé nia instrumentu ne’e iha rua mak kouta ka kontribuisaun permanente ne’ebé Estadu-membru sira kontribui no ida mak instrumentu importante liu ba projetu ne’ebé akontese iha área CPLP, liuhusi fundu espesiál ne’ebé mai husi kontribuisaun voluntáriu husi membru sira.

“Rai barak kontribui ona hanesan Brazíl, Portugál,  Timor-Leste mós Prezidente Repúblika kontribui lubuk ida. Nia dezafiu mak atu hala’o komunidade nia moris di’ak, maibé Estadu-membru sira ba iha projetu sira ne’e voluntáriu de’it entaun balun hakarak kontribui, seluk lakohi no balun labele”, dehan.

Tanba ne’e, dezafiu sira ne’e hotu liuhusi reuniaun ne’e desizaun sira depois mak bele fó sai, bainhira orgaun ne’e deside aprova, kontinua lori ba Konsellu Ministru tau rezolusaun ida, no sei hetan apresiasaun husi Komité Konsertasaun Permanente (CCP).

Diretora-Jerál ba Asuntu Multilaterál, Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Sebastiana Barros, hatete Pontu Fokál Kooperasaun CPLP nian iha responsabilidade espesífiku tebes iha prosesu ida-ne’e, atu monitoriza implementasaun atividade no projetu sira ne’ebé la’o daudaun, analiza proposta kooperasaun foun sira, identifika limitasaun sira, no asegura katak desizaun sira ne’ebé halo iha Komunidade nia laran hetan akompañamentu loloos.

“Papél monitorizasaun ida-ne’e partikularmente importante iha momentu ne’ebé ita haka’as-an atu halo kooperasaun CPLP nian sai efetivu ba beibeik no iha kapasidade atu hatán ba Estadu-membru sira-nia prioridade. Atu atinje ida-ne’e, ita presiza la’ós de’it inisiativa sira ne’ebé di’ak, maibé mós koordenasaun regulár, mekanizmu sira monitorizasaun nian ne’ebé apropriada, no avaliasaun ne’ebé rigoroza ba rezultadu sira ne’ebé hetan ona”, katak.

Tuir nia, iha loron rua mai, sei iha ajenda serbisu ida ne’ebé ezijente. Aleinde aborda de’it pontu sira ne’ebé ajenda ona, importante tebes atu asegura katak diskusaun sira lori ba orientasaun sira ne’ebé klara, avansa atividade sira ne’ebé la’o daudaun, no identifika solusaun sira ba dezafiu sira ne’ebé kontinua forma implementasaun kooperasaun CPLP nian.

“Ita mós sei iha oportunidade atu ezamina inisiativa sira ne’ebé daudaun iha hela preparasaun no esplora dalan foun sira ba kooperasaun, ho objetivu atu asegura katak ita rezolve ho efetivu prioridade sira ne’ebé identifika husi Estadu-membru sira no tradús ba rezultadu tanjivel sira”, dehan.

Tuir nia, hodi ezerse Prezidénsia “Pro Tempore”, Timor-Leste sei buka atu haburas diálogu ida ne’ebé nakloke, konstrutivu, no orientadu ba rezultadu, hodi valoriza kontribuisaun no esperiénsia Estadu-membru hothotu nian.

Diretór-Jerál CPLP, Miguel Pedro Sousa Monteiro, dehan reuniaun ohin ne’e importante tebes tanba oportunidade atu reflete kona-ba membru sira-nia kooperasaun to’o ohin loron, maibé liuliu, atu hahú halo planu ba futuru parseria ida-ne’e nian.

“Iha tinan hirak nia-laran hanesan trasa tiha ona iha enkontru anteriór CPLP, harii ona modelu kooperasaun ida ho ninia karaterístika distintu rasik. Modelu ida-ne’e bazeia liuliu ba fahe koñesimentu, kapasitasaun institusionál, rede, koordenasaun entre ita-nia nasaun sira, no aumenta sinerjia iha setór oioin”, dehan.

Tuir nia, dokumentu sira ne’ebé sei haree iha enkontru ida-ne’e hatudu evolusaun pozitiva husi mekanizmu sira ba planeamentu, akompañamentu, no monitorizasaun atividade sira, nomós foku ida ne’ebé buras ba kompilasaun rezultadu sira no responsabilizasaun maibé mós hatudu katak dezafiu sira sei iha nafatin.

“Ha’u konsidera partikularmente oportunu ba enkontru ida-ne’e atu hahú ho reflesaun ida kona-ba revizaun ba dokumentu kooperasaun estratéjika no kontribuisaun ne’ebé sei fó ba preparasaun vizaun estatístika CPLP nian ba 2027–2033”, dehan.

Nia esplika país membru tenke aproveita oportunidade ida-ne’e hodi husu kona-ba tipu kooperasaun saida maka hakarak harii ba tinan sira tuirmai, saida maka prioridade sira no iha ne’ebé maka CPLP sei bele ka valór akrexentadu boot liu ba ninia rezultadu sira.

“Ajenda iha ita-nia oin implika responsabilidade duplu: atu konsolida saida maka harii tiha ona no atu prepara ba saida maka ita hakarak atu harii ba oin. Sesaun ida-ne’e, ita sei iha oportunidade atu konsidera proposta ida atu hala’o konferénsia internasionál ida ne’ebé marka aniversáriu kooperasaun CPLP ba da-30”, dehan.

Nia subliña katak forsa maka iha abilidade atu lori instituisaun sira besik malu, fasilita fluxu koñesimentu nian, harii rede sira, no hetan pontu komún entre nasaun sira ho realidade ne’ebé diferente tebes; ida-ne’e konstitui rikusoin ida ne’ebé labele prezerva de’it maibé mós hadi’a.

“Ha’u-nia esperansa katak serbisu loron hirak ne’e nian sei permite ita la’ós de’it atu foti desizaun sira ne’ebé di’ak kona-ba asuntu konkretu sira ne’ebé iha ita-nia oin, maibé mós atu hahú harii vizaun ida ne’ebé renovavel , realístiku, no ambisiozu ba futuru kooperasaun ita-nia komunidade nian”, nia konkui.

Jornalista: Arminda Fonseca 

Editora: Maria Auxiliadora