Timor-Leste presiza reforma estruturál hodi kombate hamlaha no malnutrisaun

DÍLI, 23 Outubru 2026 (TATOLI) — La’o Hamutuk husu Governu Timor-Leste atu halo reforma estruturál iha agrikultura, nutrisaun no protesaun sosiál, hafoin Índise Hamlaha Globál (2026 Global Hunger Index) hatudu katak nasaun ne’e hetan pontu 32,5, ne’ebé tama iha kategoria hamlaha “sériu” no sai nasaun ho situasaun hamlaha grave liu iha Sudeste Aziátiku.
Peskizadór La’o Hamutuk, Celestino Gusmão Pereira, liuhusi nota imprensa, hateten katak rezultadu ne’e sai alerta ba situasaun seguransa ai-han no nutrisaun iha Timor-Leste.
Nia esplika katak hamlaha no malnutrisaun la’ós de’it kauza husi falta ai-han, maibé mós liga ho kiak, asesu limitadu ba dieta nutritiva, produsaun agríkola ne’ebé seidauk sufisiente, dependénsia ba importasaun no polítika públika ne’ebé seidauk garante reziliénsia ba família hotu.
Tuir nota ne’e, pontu GHI Timor-Leste nian sa’e husi 27,3 iha 2018 ba 32,5 iha 2026. Maski nune’e, La’o Hamutuk alerta katak mudansa pontu hirak ne’e presiza interpreta ho kuidadu, tuir metodolojia no períodu dadus referénsia ne’ebé relatóriu uza.
Organizasaun ne’e subliña katak medida emerjénsia atu ajuda família sira ne’ebé enfrenta inseguransa ai-han importante, maibé medida hirak ne’e la bele substitui investimentu ba prazu naruk atu hametin produsaun lokál no kapasidade família sira atu sustenta sira-nia moris.
Dependénsia ba importasaun aumenta vulnerabilidade
La’o Hamutuk refere ba Programa Ai-han Mundiál (WFP), ne’ebé informa katak Timor-Leste depende ba importasaun 60%b resin ba nesesidade ai-han.
Organizasaun ne’e hateten katak produsaun agríkola lokál sei enfrenta obstákulu oioin, inklui produtividade ne’ebé ki’ik, asesu limitadu ba merkadu no impaktu husi mudansa padraun udan, bailoron no inundasaun.
Kondisaun hirak ne’e aumenta vulnerabilidade família sira ho rendimentu ki’ik ba aumentu presu ai-han iha merkadu internasionál no interrupsaun iha fornesimentu ai-han.
Tanba ne’e, La’o Hamutuk defende soberania ai-han nu’udar prioridade nasionál, liuhusi apoiu ba agrikultór familiár, hadi’a sistema irigasaun no armazenamentu bee, fornese fini ne’ebé adapta ba kondisaun lokál no hadi’a asesu agrikultór sira-nian ba merkadu.
El Niño aumenta risku ba produsaun agríkola
La’o Hamutuk mós alerta kona-ba risku husi fenómenu El Niño, ne’ebé bele altera padraun udan no temperatura, aumenta risku bailoron naruk no manas estremu, no afeta produsaun agríkola, asesu ba bee no nutrisaun.
Organizasaun ne’e refere ba informasaun Organizasaun Meteorolójika Mundiál (WMO), iha 3 Setembru 2026, kona-ba posibilidade El Niño atu kontinua to’o Fevereiru 2027.
Governu Timor-Leste mós, liuhusi komunikadu iha 15 Outubru 2026, informa kona-ba preparasaun nasionál atu enfrenta impaktu El Niño.
La’o Hamutuk konsidera katak preparasaun ne’e presiza inklui planu asaun klaru, instituisaun responsavel, orsamentu, kalendáriu implementasaun no indikadór rezultadu. Ida-ne’e importante atu asegura katak medida preparasaun hala’o sedu, molok família sira lakon sira-nia produsaun agríkola ka asesu ba ai-han.
Malnutrisaun labarik sai dezafiu nasionál
Iha área nutrisaun, La’o Hamutuk refere ba análize Klasifikasaun Integrada ba Faze Seguransa Ai-han (IPC), ne’ebé publika iha 2024. Análize ne’e identifika katak 27% uma-kain iha Timor-Leste enfrenta inseguransa ai-han aguda.
Organizasaun ne’e mós refere ba análize kona-ba kustu dieta ne’ebé atualiza iha 2023, ne’ebé hatudu katak 75% uma-kain la iha kapasidade atu selu dieta nutritiva, enkuantu kustu ai-han sa’e 78% entre 2019 no 2023.
La’o Hamutuk hateten katak dadus hirak ne’e kobre períodu diferente, maibé kontinua hatudu difikuldade estruturál ne’ebé família barak enfrenta atu hetan ai-han nutritivu.
Atu responde ba situasaun ne’e, organizasaun ne’e husu Governu atu hametin servisu saúde no nutrisaun, inklui deteksaun sedu no tratamentu ba malnutrisaun, monitorizasaun ba kresimentu labarik no apoiu ba inan isin-rua, inan fó-susu no labarik ki’ik sira.
La’o Hamutuk apela ba Governu atu foti medida konkretu
Atu enfrenta problema hamlaha no malnutrisaun, La’o Hamutuk husu Governu atu hametin protesaun sosiál ba família vulnerável, aumenta investimentu iha agrikultura familiár no liga programa merenda eskolár ho produsaun agríkola lokál.
Organizasaun ne’e mós husu Governu atu publika planu asaun no orsamentu ba preparasaun El Niño, no atualiza dadus kona-ba presu ai-han, disponibilidade bee, produsaun agríkola, inseguransa ai-han no nutrisaun.
La’o Hamutuk subliña katak informasaun kona-ba implementasaun programa no utilizasaun orsamentu tenke asesível ba Parlamentu Nasionál, sosiedade sivíl, media no komunidade, atu permite monitorizasaun no avaliasaun independente.
Organizasaun ne’e apela mós ba jornalista no media atu halo kobertura independente no bazeia ba evidénsia kona-ba hamlaha, malnutrisaun, produsaun agríkola no preparasaun ba El Niño.
La’o Hamutuk afirma katak seguransa ai-han tenke sai prioridade públika permanente, la’ós de’it sai resposta temporária bainhira krize mosu.
Jornalista: Camilio de Sousa
Editór: Filomeno Martins

