ASEAN no Japaun hametin parseria atu promove páz, seguransa no prospriedade rejionál

DILI, 17 Novembru 2026 (TATOLI)—Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, partisipa hamutuk ho líder nasaun membru ASEAN inklui Primeira-Ministra Japaun, Sanae Takaichi, iha Simeira ASEAN-Japaun ba dala-29, ne’ebé reafirma kompromisu atu kontinua hametin parseria estratéjika komprensiva, bazeia ba konfiansa, amizade no kooperasaun sustentável, atu promove páz, estabilidade no prosperidade iha rejiaun.
Iha abertura sesaun ne’e, Prezidente Filipina, Ferdinand Marcos Jr., nu’udár anfitriaun, subliña katak parseria ASEAN no Japaun harii bazeia ba konfiansa entre governu no relasaun amizade ne’ebé metin entre povu nasaun rua.
Nia lembra katak iha tinan oin mai, ASEAN sei selebra aniversáriu ba dala 60, no sei komemora mós tinan 50 Doutrina Fukuda, ne’ebé nia prinsípiu kona-ba páz, kooperasaun no konfiansa entre povu kontinua sai baze importante bá relasaun ASEAN-Japaun.
Prezidente Marcos hato’o apresiasaun ba Japaun tanba ko-patrosina rezolusaun Asambleia Jerál Nasoins Unidas (ONU) atu komemora aniversáriu bá dala 50 Tratadu Amizade no Kooperasaun iha Sudeste Aziátiku (TAC).
Notísia relevante : Ajénsia Soshiji rekruta timoroan na’in-ualu bá serbisu iha Japaun
Iha tinan 2023, ASEAN no Japaun eleva sira-nia relasaun bá Parseria Estratéjika Komprensiva (Comprehensive Strategic Partnership) no aprova Deklarasaun Vizaun Konjunta kona-ba amizade no kooperasaun ASEAN-Japaun, atu define ambisaun konjunta ba jerasaun futuru.
Iha pilár kooperasaun ba páz no estabilidade, ASEAN valoriza apoiu Japaun ba sentralidade ASEAN, Vizaun ASEAN kona-bá Indo-Pasífiku (AOIP), kooperasaun iha área defeza, seguransa marítima no kombate krime transnasionál, fraúde online no ameasa siber.
Iha área ekonomia, ASEAN no Japaun kontinua hametin integrasaun liuhosi Akordu Parseria Ekonómika Rejionál Abranjente (RCEP) no Akordu Parseria Ekonómika Abranjente ASEAN-Japaun, inklui diskusaun kona-bá posibilidade atu atualiza akordu ne’e.
Kooperasaun seluk inklui dezenvolvimentu intelijénsia artifisiál (AI), seguransa enerjétika, Rede Eletrisidade ASEAN (ASEAN Power Grid), seguransa ai-han no dezenvolvimentu rekursu umanu.
Prezidente Marcos mós destaka importánsia programa troka estudante no juventude, hanesan JENESYS, Ship for Southeast Asian and Japanese Youth Program, WA Project 2.0 no Sakura Science Exchange Programme atu hametin ligasaun entre jerasaun foun.
Aleinde ne’e, apoiu Japaun ba Sentru ASEAN ba Emerjénsia Saúde Públika no Moras Emerjente no Sentru Koordenasaun ASEAN ba Ajuda Umanitária no Jestaun Dezastre (AHA Centre) kontribui atu hametin kapasidade rejiaun nian iha área saúde no reziliénsia hasoru dezastre.
Iha oportunidade hanesan, Primeira-Ministra Japaun, Takeshi Saito, afirma katak Japaun sei kontinua asume papél proativu atu mantein no hametin órden internasionál bazeia bá liberdade, abertura, diversidade, inkluzaun no respeitu bá estadu direitu, liuhosi Vizaun Indo-Pasífiku Livre no Nakloke (FOIP).
Japaun respeita sentralidade no unidade ASEAN, no sei servisu hamutuk ho nasaun membru ASEAN atu hametin sinerjia entre FOIP no AOIP, ho objetivu atu promove reziliénsia, liberdade atu determina futuru rasik no prosperidade hamutuk.
Primeira-Ministra Saito mós destaka inisiativa Power Asia Japan, ne’ebé sei kontribui bá reziliénsia ekonómika no enerjétika, inklui hametin kadeia fornesimentu, liuliu bá minerál krítiku, atu responde bá restrisaun arbitrária iha esportasaun.
Iha área teknolojia, Japaun ho ASEAN hahú ona Parseria Seguransa no Proteksaun AI ASEAN-Japaun, atu responde bá vulnerabilidade foun ne’ebé mosu hosi dezenvolvimentu lalais intelijénsia artifisiál.
Primeira-Ministra Saito mós reafirma kompromisu Japaun atu kontinua dezenvolve kooperasaun iha pilár tolu, tuir Deklarasaun Vizaun Konjunta ASEAN-Japaun, mak parseria ba páz no estabilidade, parseria ba kriasaun hamutuk ekonomia no sosiedade futuru, no parseria bazeia bá ligasaun metin entre povu no jerasaun.
Japaun sei kontinua apoia seguransa marítima, kombate krime organizadu, dezenvolvimentu AI, transformasaun dijitál, jestaun dezastre, programa troka juventude no kooperasaun siénsia no teknolojia.
Primeira-Ministra Saito konklui ho apelu atu ASEAN no Japaun kontinua la’o hamutuk, hametin kooperasaun no enfrenta dezafiu rejionál no globál ho espíritu parseria.
Partisipasaun Primeiru-Ministru Kay Rala Xanana Gusmão iha simeira ne’e reflete Timor-Leste nia kompromisu atu partisipa ativu iha diálogu no kooperasaun rejionál, hametin relasaun ho parseiru estratéjiku sira no kontribui bá esforsu konjuntu hodi promove páz, estabilidade, dezenvolvimentu no prosperidade iha Sudeste Aziátiku.
Simeira ASEAN-Japaun ba dala-29 ne’e hala’o iha Manila, Filipinaa, iha ámbitu Simeira ASEAN ba dala-49.
TATOLI

