Ministériu Presiza Hatene Prosedimentu Tratadu Internasionál
DILI, (TATOLI) – Ministériu Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), liuhusi Diresaun Jerál Asuntu Juridíku (DJAJ) esplika mekanizmu no prosedimentu asina akordu eh tratadu internasionál sira ba reprezentante no diretór jerál husi liña ministeriál sira iha salaun MNEK, Praia dos Coqueiros, ohin, tanba dalaruma ministériu sira asina akordu la ho koñesimentu MNEK nian.
Diretór Asuntu Jurídiku MNEK, Fonseca dos Santos Pereira, hatete MNEK nu’udar orgaun prinsipál iha governu, kompeténsia atu selebra akordu internasionál ida, bainhira Timor-Leste iha interese sai parte, tanba ne’e MNEK konvida reprezentante no diretór jerál husi liña ministeriál sira hodi informa, hametin liutan liña koordenasaun.
“Ohin loron ami esplika uitoan kona-ba prosedimentu internu ne’ebé eziste tuir lejislasaun nasionál, internasionál ne’ebé mak aplikável”, katak tan.
Ninia parte mós esplika kona-ba parte tékniku nian, saida mak tratadu internasionál i oinsá selebra tratadu internasionál kuandu TL hakarak sai parte ka sai membru.
Bazea ba alinea a), artigu 1 husi lei nú. 6/2010 no artigu 2 konvensaun Viena 1996, adopta 23 maiu, tratadu mak akordu internasionál, konkluídu entre mai husi sujeitu rua ba direitu internasionál públiku (estadu, organizasaun internasionál no Santa Sé), iha forma eskrita, regula husi direitu internasionál, iha forma instrumentu úniku (single instrument), rua ka instrumentu interligadu sira seluk no dezignasaun saida de’it (ezemplu, akordu, tratadu, protokolu, konvensaun, troka notas no seluk tan).
Konvensaun ne’e TL ratifika ona liuhusi rezolusaun Parlamentu Nasionál nú.5/2004, 28 jullu.
“Ami mós esplika uitoan, koordenasaun liña ministeriál ne’e importante tanba iha parte seluk Ministériu Negósiu Estranjeiru nu’udar orgaun prinsipál ba negosiasaun akordu sira hotu, maibé iha parte ida mós orgaun sira seluk mós importante”, katak tan.
Diretór Fonseca dos Santos ba ajénsia TATOLI hatutan durante diskusaun reprezentante no diretór jerál ministeriál sira akresenta pergunta nomós sujestaun.
Tanba ne’e, MNEK iha okaziaun ne’e, relasiona asina akordu la ho koñesimentu MNEK nian, sira informa prosesu tomak ba reprezentante no diretór sira ne’e.
“Ita hatene katak Ministériu Negósiu Estranjeiru mak lidera prosesu sira ne’e hotu, inisia akordu ida maibé falta koordenasaun. Tanba ne’e sira preokupa, fó sujestaun katak se bele MNEK, iha kompeténsia atu kria mekanizmu”, haktuir.
MNEK sei intensifika liña koordenasaun ho liña ministeriál sira liuhusi rekolla dadus iha ministériu sira no husu kada ministériu aprezenta nia pontu fokál sira hodi bele fasilita prosesu sira ne’e.
“Primeiru, Ministériu Negósiu Estranjeiru haruka ona karta ida ba kada liña ministériu atu kria, atu nomea pontu fokál ida hodi rekolla dadus sira iha ministériu relevante”, katak tan.
Tanba bainhira asina akordu internasionál ida, tenke entrega dokumentu orijinál mai, depozita iha MNEK, Diresaun Asuntu Juridíku.
“MNEK mós sei estabelese mekanizmu ida, grupu traballu ida atu prepara, dadus kona-ba asuntu internasionál. Agora prosesu ne’e sei la’o hela”.
Durante aprezentasaun, MNEK liuhusi DJAJ aprezenta dadus atuál tratadu internasionál ne’ebé TL sai parte totál 394 (bilaterál 370, multilaterál 24). Akordu kuadru hamutuk 23 (ratifika ualu, seidauk ratifika 15) no konvensaun 59.
Nune’e mós, aprezenta kona-ba papel no kompeténsia MNEK relasiona ho selebrasaun tratadu, ho foti baze jurídika mak konstituisaun artigu 115, alinea 1, pontu F no lei nú 6/2010, artigu 6 kona-ba tratadu internasionál, rezolusaun governu nú.5/2017, 13 dezembru, artigu 18 kona-ba rejimentu Konsellu Ministru nomós seluk tan.
Iha aprezentasaun ne’e esplika mós kona-ba klasifikasaun tratadu (artigu 3, lei nú/2010); tratadu solene, tratadu simplifikadu.
Tratadu solene; vinkulasaun presiza ratifikasaun, ezemplu hanesan tratadu, konvensaun, akordu jerál, akordu ho matéria sira iha área espesiál/importante ba estadu.
Tratadu simplifikadu; la presiza ratifikasaun (bele kompeténsia Parlamentu Nasional ka governu), ezemplu hanesan akordu, akordu implementasaun, protokolu no aranjamentu (arrangement).
Nune’e mós faze selebrasaun tratadu, tuir artigu 4, lei nú.6/2010, kronolojikamente mak primeiru negosiasaun testu, adopsaun no autentifikasaun, konsentimentu estadu atu vincula aan (kesi nia án) ba instrumentu jurídiku internasionál (ezemplu, asinatura adezaun ou/no ratifikasaun), prosedimentu ba aprovasaun interna (simplifikadu ka solene), komunikasaun ka notifikasaun kona-ba vinkulasaun (ezemplu, intrumentu ratifikasaun ka adezaun), tama iha vigór ba instrumentu juridíku internasionál, inklui asuntu pertinente balun tan.
Bazea ba aprezentasaun sira ne’e, konklui katak MNEK mak orgaun governu nian ne’ebé prinsipál iha selebrasaun tratadu.
Iha prátika, MNEK ho órgaun relevante sira ne’ebé iha kompeténsia ba sustánsia tratadu refere sei halo koordenasaun.
Bainhira asina tratadu, importa katak ita respeita prosedimentu internu ne’ebé aplikável hodi fasilita tama ba vigór no implementasaun.
Inklui, MNE-DJAJ iha papel hodi fó asisténsia ba órgaun relevante hodi asegura katak selebrasaun tratadu tuir prosedimentu internu no prosesu aprovasaun interna sira.
Durante aprezentasaun no diskusaun kona-ba reforsa koordenasaun interministeriál relasiona ho lei nú.6/2010, kona-ba tratadu internasionál ne’e, ajénsia TATOLI observa katak partisipante sira ativamente no dinámiku hodi hato’o no aprezenta idea hodi ko’alia kona-ba kestaun sira ne’ebé aprezentadu.
Jornalista: Rafy Belo
Editora: Rita Almeida
