Top

SEA : opta ekonómia azul, Timor-Leste tenke halo korresaun ba sistema enerjia

Sekretáriu Estadu Ambiente, Demétrio do Amaral de Carvalho. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 20 marsu 2023 (TATOLI)— Sekretáriu Estadu Ambiente (SEA), Demétrio do Amaral de Carvalho, hateten, ko’alia kona-ba ekonómia azul ne’e konseitu atu muda modelu ekonómia konvensional ba ekonómia ida ne’ebé sustentável, mak primeiru tenke halo korresaun ba sistema enerjia.

“Ita hanoin halo opsaum ba ekonomia azul iha Timor-Leste, primeiru ita tenke halo koreksaun ba sistema  enerjia, ka loloos ohin ita muda tiha ona ita-nia dependénsia ba iha Eletrisidade Betanu no Hera ne’ebé kada tinan ita hasai  osan boot tebes liu milliaun $100 resin hodi sosa kombustivel ba mákina sira ne’e ba  solar panel,” Demétrio do Amaral de Carvalho, dehan ba Agência Tatoli, iha nia-knaar fatin Bebora, Dili, segunda ne’e.

Nia dehan, ekonómia konvensional nia baze mak enerjia non sustentável no enerjia non sustentável ninia baze mak fossil fuel. Haree hosi modelu ekonómia konvensional iha mundu hotu ninia baze loloos ne’e mak ekonómia petróleu.

Membru Governu ne’e dehan, fábrika hotu hasai suar mai hosi sunu karvaun (batu bara) entaun bainhira ko’alia kona-ba ekonómia azul tenke muda konseitu modelu konvensional ba modelu ida ne’ebé nia baze bolu rekursu abundandu.

Nia dehan, Timor-Leste, uza kombustível bele muda fali ba solar panel tanba Timor-Leste rasik iha kapasidade atu produs solar panel ne’e iha fatin barak bele liu 200 MW, tanba hosi dadersaan to’o lorokraik  asesu hela loron matan gratuita.

“Rekursu abundandu seluk anin no ita-nia mota sira sulin hosi tempu udan to’o bailoron. Estudu ne’ebé peritu Martiver halo iha 2007-2012 konklui ita-nia enerjia renovável iha Timor-Leste bele prodús 400 resin MW. Ohin ita seidauk hahú estudu dokumentu estratejiku ne’ebé tinan 2030 ita tenke iha ona enerjia renovável to’o 50% maibé agora ita seidauk  no sei zero hela,” Demétrio hateten.

Nia dehan, Timor-Leste depedénsia ba kombustível di’ak ona maibé bainhira importasaun mina tarde ka engarafamentu oituan ema hamriik iha fatin hotuhotu liuliu pertamina sira ne’e hatudu katak Timor-Leste seidauk iha pozisaun enerjia indepedente.

“Nune’e, ita iha loron matan, anin, bee barak ne’ebé gratituta bele halo investimentu atu iha enerjia rasik. Ida ne’e ita tenke halo urjente ona,” nia hateten.

Nia dehan, ekonómia azul ne’e rasik, Governu Timor-Leste halo opsaun makaas no Minstériu Obra Públika (MOP) liuhosi Eletrisidade de Timor-Leste, Empreza Públika (EDTL,E.P) hahú hela halo prosesu atu dahuluk plataforma solar panel iha Manatuto ne’ebé 80MW. Ho ida ne’e, espera     sei realiza antes ba eleisaun.

Ba SEA rasik daudaun ne’e, hahú halo investimentu ba programa deskarbonizasaun ne’ebe hahú iha tinan kotuk no  Governu investe osan milliaun $6 resin. Programa ne’e rasik atu reforsa Timor-Leste ninia konseitu ekonómia azul ne’e.

Programa deskarbonizasaun ne’e mosu hosi VIII Governu ho objetivu konsiderasaun ba to’os nain kafé sira ka ema ne’ebé depende ba ekonómia kafe iha Timor-Leste no presiza eleva fali to’os na’in sira liuhosi fó insentivu atu filafali orgullu hanesan to’os-na’in ba kafé hodi kuda fali kafe.

“Sira kuda fali kafé no ai-oan sira halo barak iha parte foho, tempu udan la hosik sedimentasaun ba tasi, ida ne’e vantajen di’ak ba ekonómia azul tanba budu-tasi no ahu-ruin sira iha tasi laran nia prosesu fotosintesa ne’e depende de’it ba loron matan ninia iluminasaun to’o bee okos. Bainhira sedimentasaun ne’e barak sei taka iluminasaun ba prosesu fotosintesa iha bee laran entaun failla ba duut tasi no ahu ruin sira moris,” Demétrio hateten. 

Jornalista : Arminda Fonseca

Editora     : Armandina Moniz

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!