“Ami prontu koopera maibé Governu tenke kria kondisaun”

DILI, 28 jullu 2023 (TATOLI)–Negósliu ne’e hanesan “ema”, hahú hosi kosok-oan (bebé) no laiha ema ida haksoit liu sai ema boot ne’ebé forte maibé negósiu mós ninia prosesu hanesan “ema” ne’ebé tenke liuhosi prosesu ida sai bebé, labarik, adultu no sai ema ferik-katuas.

Notísia Relevante: Negosiante bele faan iha Jardin Largo Lecidere maibé labele hela permanente

Ba nehosiánte ambulante sira-ne’ebé buka moris iha kapitál Dili, sira-nia kondisaun la sees hosi liafuan iha leten ne’e, sira esforsu-aan hahú negósiu ho kapitál kiik, sira la’o lemk-lemo hodi faan sira-nia sasán hodi hetan netik doit metan ida hodi sustenta sira-nia família nia moris.

Dala ruma, la’o be la’o, bainhira la’o mak haris kosar karik, helik-aan netik iha ai-mahon sira be kuda-buras iha Jardin Largo de Lecidere, hatuur netik sira-nia sasán hodi hein sosa-na’in sira mai sosa.

Bainhira loromatan dada-fila nia roman hodi hikar-an iha nia knuuk, negosiante sira-ne’e sira la fila on aba sira uman maibe sira hili liu dalan toba-hein sira-nia sasán iha baraka provizóru ne’ebé sira monta hela iha área besik tasi nian. Baraka hirak ne’e, sai sai preokupasaun boot ba Autoridade Munisípiu Dili hodi muda sai negosiante hirak ne’e antes tama ba fulan agostu 2023.

Negosiante ne’ebé faan nuu-laloir iha Jardin Largo de Lecidere, José Ricardo (idade 67), hateten, maske faan kle’ ur ona iha fatin refere maibé nia parte prontu no hakarak kolabora ho Autoridade Munisípiu Dili atu sai maibé Governu tenke kria kondisaun ba sira.

“Ami prontu no prepara hela hodi hein desizaun Estadu no Governu ne’e maibé tenke kria kondisaun ida dignu ba ami, la’ós mai dehan halo mamuk depois husik ami terus. Ami presiza fatin dignu ho seguru pelumenus ema bele sosa ami-nia sásan, la’ós husik ami fatin mamuk ema la sosa sasán. Ida-ne’e ami sei la ba,” nia dehan ba Agéncia Tatoli, iha Lecidere, Dili, sesta ne’e.

Govenu, nia dehan, labele hanoin de’ it mak haruka negosiante ambulante sira sai hosi fatin ne’e, tanba moris ba sira-ne’e defisil tebes duni atu buka moris hodi hamoris netik ahi iha ahi-matan dapur nian loro-loron, nune’e sira-nia oan sir abele horon netik etu musan ida-nia morin no bele nata netik modo-metan nia tahan nia sabór.

“Ami atu ba ne’ebé, ami husu Estadu no Governu nia responsabilidade ba ami hanesan nia povu ida iha rai ida-ne’e. Kuandu hatene haruka mak tenke iha responsabilidade no kria kondisaun. Ami kolabora maibé Estadu iha responsabilidade, kria kondisaun no konsidera ami hanesan nia povu,” nia hateten.

Nia hatene no nia sente, katak fatin provizóriu ne’ebé nia faan sasán loro-loron ne’e, loos duni, la’os fatin ba nia atu toba maibé tanba situasaun mak obriga nia tenke toba-hein ninia sasán bainhira nakukun solur nia unuk mai fali sidade Dili tanba iha fatin ne’e ema liman-naruk sira mós barak.

“Ami-nia sásan iha ne’e lakon hela de’it, nune’e atu dehan toba ne’e ami toba hodi hein, feto mak ba fali uma. Se ami feto mane ba uma sasán ema foti-lakon hotu.  Tanba, to’o agora, Jardin Largo de Lecidere ne’e laiha seguransa ida mak Estadu koloka iha ne’e. Área ne’e luan tebes, nune’e presiza seguransa tanba la’ós ami-nia sásan de’it mak lakon maibé iluminaaun (lampu) ne’ebé monta iha jardin ne’e mós ema foti lakon hotu. Sorte ami negosiante iha netik ne’e mak haree sásan iha jardin ne’e. Ha’u la’ós foin mak faan iha sasán oja Jardin Largo Lecidere maibé ha’u faan kle’ur ona, jardin Lecidere seidauk konstrui ne’e, ha’u faan ona,” nia dehan.

Nia husu ba na’in-ulun sira atu tetu no haree mak foti desizaun, labele foti desizaun tuir sira-nia vontade de’it, tanba liuhosi atividade faan sasán ne’e mak nia bele sustenta nia família loro-loron.

“Se ami faan iha ne’e mak Governu haruka ami sai ne’e, sé mak atu haree ha’u-nia oan sira-nia eskola, inklui hahan loro-loron nian,” nia hateten.

Iha fatin hanesan, negosiante ambulante seluk, Julião da Silva Boavida, hateten sidadaun ida moris iha nasaun ne’e sei regula tuir lei no orden ne’ebé vigora, nune’e nia parte prontu atu kolabora ho Autoridade Munisípiu Dili (AMD).

“Ami la’ós faan iha jardin Lecidere ne’e, ami deste 2016 to’o agora, nune’e ami prontu kolabora ho Autoridade Munisípiu Dili, tanba ita moris hanesan sidadaun ida-ne’ebé iha nasaun ida-nia okos tenke la’o tuir saida mak Estadu regula ita. Maibé, ami mak la hapara ami-nia negósiu, tanba liuhosi negósiu mak loro-loron ami bele han-hemu, selu labarik sira-nia eskola no seluk tan,” nai dehan.

Husu kona-ba nota entendimentu hosi Autoridade Munisípiu Dili, nia hatán, desizaun saida de’it nia parte simu maibé labele hamate sira-nia negósiu ne’e.

“Ami faan iha ne’e loron de’it, kalan ami fila ba uma, la toba iha ne’e. Kona-ba lixu sira-ne’e, ami la soe arbiru tanba ami mós prepara hela fatin hodi tau lixu. Dala ruma vizitante ou sira mai tur han-hemu mak soe lixu arbiru fatin-fatin,” nia hateten.

Nia dehan, Autoriadde Munisípiu Dili fós ai ona avizu katak antes tama fulan-agostu tenke hamamuk fatin no ida-ne’e, enatun sira-nia parte hein no kolabora ho AMD.

“Sai ne’e sai ona maibé iha estrada ibun ami sei faan tanba kabun mak haruka, nesesidade mak obriga ami. Ami faan iha ne’e la’ós hetan osan boot, ami iha ne’e dala ruma ema sosa $5-$15, nune’e dala ruma la to’o limar dolar.

Mezmu hetan natoon iha loron ida maibé sufisiénte ona ba nia hodi bele sustenta família no oan sira-nia nesesidade loron-loron nian. No osan ne’e hodi selu kos (aluga uma) hodi faan no ba eskola. Tanba ne’e presiza tetu no haree mak hafoin halo konkluzaun.

Governu presiza koloka seguransa iha Jardin Largo Lecidere

Tanba ne’e, negosiante José Ricardo husu ba parte relevante sira atu koloka seguransa iha Jardin refere tanba durante ne’e laiha ema ida mak kontrola hodi sasán lakon inklui iluminasaun (lampu) Jardin nian.

“Ita atu labele toba iha laran mak tenke tau seguransa, nune’e ami bele garante katak ami-nia sasán iha seguru no la lakon. Tanba, durante ne’e ami-nia sasán lakon hela de’it,” nia dehan.

Nia hateten, agora daudaun de’it toba hein sasán dala ruma lakon, satán husik to’o loron ne’e sasán bele lakon hotu, nune’e hakarak atu rekomenda ba autoridade Dili hodi prepara mós seguransa.

“Ida-ne’e ha’u preokupa tebes tanba laiha seguransa ida iha ne’e, depois mak haruka ami toba iha ami-nia uma, ida-ne’e ha’u la konkorda tanba sasán lakon sé mak fó fali ami,” nia dehan.

Jornalista : Osória Marques

Editór      : Cancio Ximenes