DILI, 06 novembru 2023 (TATOLI)–Kongresu Nasionál Komité 12 Novembru (C12N) 2023 datoluk iha tinan ne’e, atu halo revizaun ba estatutu foun ba períodu tinan lima (5) iha 2023-2028.
Prezidente Komité 12 Novembru (C12N), Gregório Saldanha, hateten revizaun ba estatutu C12N ne’e presiza no importante tebes atu halo mudansa.
“Iha kongresu nasionál Komité 12 Novembru ba datoluk iha 2023 ne’e atu re-estrutura foun, halo revizaun ba estatutu hodi haree konteúdu ba estatutu, karik hadi’a entaun presiza hadi’a. Nune’e, bele atualiza ho situasaun tinan lima mai. Tanba ne’e, ita ohin ho aban mai konsentra iha ne’e hodi halo diskusaun ba estatutu tuan no revee, depois mak ita harii fali estatutu foun,” nia dehan ba jornalista sira, hafoin halo abertura ba kongresu datoluk iha Sentru Konvensau Dili (CCD-sigla portugés), segunda ne’e.
Ba períodu ida-ne’e, nia dehan, nia labele komete tan ona tanba mandatu tinan rua ona nune’e fó fali mandatu ba kolega seluk, nune’e bele re-moderniza fali estatutu iha tinan lima oin mai.
“Tuir lei, ha’u labele ona kompete tanba ha’u hahú kedas iha tinan 2000 to’o agora. Maibé, liuhosi formalmente ne’e iha tinan 2011. Nune’e, tempu fó fali ba kolega seluk no presiza halo mudansa ba estrutura ne’ebé moderniza. Maibé ha’u sei apoiu nafatin sira,” nia dehan.
Kongresu nasionál datoluk ne’e realiza hodi hakotu mandatu ne’ebé uluk simu hosi Kongresu Nasionál daruak, maske ho situasaun defisil no dala barak hasoru problema oioin maibé C12N mantén nafatin nia neutralidade hodi serbi sobrevivente sira no Estadu Timor-Leste.
“Uluk ami kompletu iha estrutura C12N hanesan rezultadu hosi Kongresu Nasionál daruak nian, maibé infelizmente bainhira hahú atu asume ami-nia responsabilidade, ami la’o la kompletu to’o ohin mandatu ramata. Tanba, kolega vise prezidente na’in-rua tenke husik hela ami, hodi ba hala’o kna’ar iha fatin seluk tanba Estadu presiza. Konsekuénsia hosi estrutura inkompletu ne’e implika tebes C12N nia serbisu. Piór liután, bainhira ha’u-nia káben moras, dala barak ha’u tenke husik hela fatin serbisu hodi akompaña nia ba halo tratamentu beibeik iha li’ur, to’o ikus husik hela ha’u ho oan sira,” nia hateten.
Nia dehan, dezde harii to’o oras ne’e C12N rejista no halo verifikasaun hodi identifika maluk sira hanesan sobrevivente masakre Santa Crús, maibé hanesan rejistu ne’ebé CAQR ho Comissão Homenagem halo, C12N mós hetan problema kona-ba “falsifikasaun dadus” hosi ema sira-ne’ebé hakarak aproveita de’it oportunidade.
“C12N halo ona esforsu barak hodi hadi’a dadus rejistu nian no loke nafatin oportunidade atu simu kontestasaun hosi ema hotu hodi hadi’a nafatin. Hosi rejistu naran sira-ne’e, C12N identifika totál 2.939 kompostu hosi mane 2.553 no feto 386. Agora, mate iha masakre Santa Crús hamutuk 65 ne’ebé kompostu hosi mane 62 no feto na’in-tolu (3). Kanek iha ospitál Wirahusada hamutuk 469, Lahane 91 no fatin seluk 378,” nia dehan.
Tuir Estadu nia polítika liuhosi Comissão Homenagem ka MACLN, kombatente sira-ne’e simu ona medalla no pensaun maibé realidade hatudu rejistu libertasaun nasionál sira inklui 12 Novembru nian, ne’ebé rejista iha 2003.
Dadus 2003 nian balun ne’ebé dadus loos ona mós seidauk hetan sira-nia direitu no oras ne’e prosesu sira-nia direitu, C12N hein atu ema hotu ne’ebé loos tenke hetan sira-nia direitu no sei valida no la’o dadauk hela ba rejistu 2009 nian.
Relatóriu atividade sira tinan 2017-2023, hanesan tuir mai ne’e Divizaun Adminstrasaun hasai ona karta afirmasaun nu’udar ema 12 Novembru no karta rekomendasaun ba tratamentu moras ka atende nesesidade seluk hamutuk 496.
Divizaun Base de Dados identifika mate hafoin 12 Novembru 91 tanba moras ne’e hamutuk 269 ne’ebé kompostu hosi mane 226 no feto 43.
Prezidente C12N ne’e mós relata kona-ba ema ne’ebé simu ona medalla hamutuk 1.200 no restu ne’ebé seidauk simu hamutuk 1.739. ba sira-ne’ebé simu ona pensaun 876 no restu ne’ebé seidauk simu ne’e hamutuk 2.063.
Kona-ba Divizaun Saúde identifika ema 12 Novembru ne’ebé hetan moras mak 743 ne’ebé kompostu hosi mane 480 no feto 263.
Atu atende maluk sira ne’ebé moras, C12N halo karta rekomendasaun no liuhosi Divizaun Saúde kontakta CCLN, MACLN ho Klinika Veteranu iha Ospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV-sigla portugés) hodi fasilita no akompaña prosesu tratamentu moras.
“Koordenasaun ho Klinika Veteranu hahú husi janeiru 2019 to’o oras ne’e halo ona tratamentu ba sobrevivente sira ne’e mane 128 no feto 120 ho moras hanesan pulmaun, fuan, rins, estroke, tensaun aas, kolestról, diabete, asma, anjiñas, ruin, ováriu, kista ho moras seluk hanesan konsekuénsia hosi militár Indonézia sira-nia hahalok ka agresaun hanesan baku ka hakanek ho buat kro’at no tiru ho kilat,” nia hateten.
Hosi moras sira-ne’e, nia dehan, ema na’in-25 baixa iha HNGV no na’in-16 hetan transferénsia ba halo tratamentu iha rai-li’ur, no iha mós moras fíziku ne’ebé halo tratamentu no moras mentál iha ONG Pradet hamutuk ema na’in-rua (2) kompostu hosu feto ida (1) no mane ida (1).
Aleinde ne’e, iha C12N balun moras nehan ne’ebé halo tratamentu iha Klinika Cindranita Aimutin no iha mós mós tratamentu ba sobrevivente hamutuk 189 ne’ebé kompostu hosi mane 209 no feto na’in-89.
“Liga ho tratamentu moras, ami hakarak halo apelu hanesan tuir mai ne’e ba maluk sira-ne’ebé moras karik, favór informa ba Divizaun Saúde C12N nian hodi ba halo tratamentu. Favór halo tuir doutór sira-nia instrusaun. Hakarak apela mós ba servidór sira iha instituisaun sira-ne’ebé halo kna’ar ho atende ema moras ruma iha klinika ka ospital sira, atu atende moras sira ho domin no profisionalismu,” nia dehan.
Iha kongresu nasionál datoluk ne’e kada munisípiu iha reprezentante ema na’in-10 no kada suku iha Dili ema na’in-25 ho totál delegadu hamutuk 560, iha mós observadór hamutuk 360 ne’ebé maihosi sobrevivente sira kada suku no maun-alin hosi 28 outubru 1991 no hosi kolega 19 novembru 1991.
Kogresu C12N ne’e hetan apoiu finansia hosi IX Governu KOnstitusionál liuhosi SASCAS hamutuk rihun $40.842, ho nia aditamentu hosi orsamentu refere mak rihun $17.458,50, ne’ebé ekivalente 40%.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes
