Top

Konferénsia Uniaun Inter Parlamentár foka ba Siénsia, teknólojia no inovasaun

Prezidente Grupu Nasionál Uniaun Inter Parlamentár (UIP), Saul Salvador Amaral. Imajen.Mídia PN.

DILI, 17 outubru 2024 (TATOLI)—Parlamentu Nasionál (PN) liuhusi Grupu Nasionál  Uniaun Inter Parlamentár (UIP) partisipa konferénsia internasionál UIP  ba da-149 ho tema “Ciência, Tecnologia no Inovação: Caminho para a Transformação e Desenvolimento Sustentável’’, iha loron 13 to’o 17 fulan-outubru 2024 iha Genebra Suiça.

Iha intervensaun, Prezidente Grupu Nasionál Uniaun Inter Parlamentár (UIP), Saul Salvador Amaral, destaka pontu importante ualu (8) iha konferénsia internasionál UIP ne’ebé halibur Parlamentu iha mundu.

“Parlamentu iha papél importante iha uzu siénsia, teknólojia no inovasaun hodi konstrui futuru ida pasífiku no sustentável, presiza ekilibriu dezáfiu sira teknólojia no étiku ho forma aproveita potensiál iha área ne’e, garante solusaun benefísia forma hotu ho justu,” Prezidente Grupu Nasionál Uniaun Inter Parlamentár (UIP), Saul Salvador Amaral, hateten.

Iha Timor-Leste, buka atu promove kontinua avansu koñesimentu sientífiku no teknólojiku, buka hasa’e padraun internasionál hodi mellora populasaun nia bem-estar no buka mós ativamente prezervasaun no diseminasaun koñesimentu no apoiu investigasaun sientífika iha país.

Hanesan prova Timor-Leste nia determinasaun iha domíniu ne’e, Prezidénsia Repúblika ho Governu organiza iha tinan ne’e ‘’Sci-Tech Expo 2024’’, ho konferénsia internasionál ne’ebé abertura ho tema  “Ciência, Tecnolgia no Inovação: Caminho para a Transformação e Desenvolvimento Sustentável em Timor-Leste’’, partisipa husi espesialista internasionál, inklui laureadu ho Prémiu Nobel da Páz ne’ebé partilla sira-nia esperíensia ho komunidade timoroan no eventu ne’e ho marku signifikativu iha jornada Timor-Leste rumo ba avansu sientífiku no teknolójiku.

Konkorda polítika efikás Siénsia, Teknólojia no Inovasaun (STI) nu’udar fundamentál ba dezenvolvimentu nasionál, nune’e iha Timor-Lestee, ba debate kona-ba STI sentrál iha kompreensaun importánsia iha área ne’e ba kresimentu ekonómiku, bem-estar sosiál no dezenvolvimentu sustentável.

Esensiál ba Parlamentu TL iha koñesimentu no ferramenta nesesáriu hodi enfrenta dezáfiu sira STI no dezempeña PN nia papél iha kriasaun polítika públika inkluziva, ne’ebé lori benefísiu inovasaun ba segimentu hotu iha sosiedade, espesialmente feto, joven no grupu sira seluk vulnerável.

“Atu alkansa objetivu ne’e, Parlamentu sira bele adota estratéjia oioin, iha ita-nia kazu, identifika área tuir mai intervensaun iha ne’ebé Parlamentu bele iha papél ativu. Hanesan pontu dahuluk, atu identifika ba objetivu no prioridade nasionál sira, hodi orienta polítika no STI ba nasaun,” nia dehan.

Ba pontu daruak, iha estabelesimentu kuadru ida kolaborasaun entre Governu, instituisaun akadémiku, indústria no sosiedade sívil ho forma promove kooperasaun no parseiru internasionál.

Datoluk, iha konsulta públika no partisipasaun sosiál, ho objetivu asegura polítika públika STI refleta aspirasaun sosiedade, konsulta públika ne’e konta ho partisipasaun feto, joven, komunidade rurál, ema ho defisiénsia no grupu sira seluk vunerável.

Dahaat, afetasaun rekursu finanseiru, pois dezáfiu ida fundamentál STI no finansiamentu hodi fomenta investigasaun no inovasaun, defende afetasaun ida inisiál 0,25%, ba produtu internu brutu (PIB) aumenta gradual até 1% iha periódu tinan lima ba sanulu.

Dalima, estabelesimentu kuagru legál no regulamenta, ne’ebé projeta direitu propriedade intelektuál no promove inovasaun, fasilita prosesu transferénsia teknólojia no manutensaun padraun étika.

Daneen, estabelesimentu lejislasaun inkluziva, ho objetivu promove igualidade jéneru, asesu edukasaun teknólojia no apoiu ba grupu vulnerável iha kampu STI, ida-ne’e bele inklui kuota, insentivu fiskál ba empreza ne’ebé promove diversidade ka programa insentivu inkluzaun feto no joven iha área STI.

Dahitu, definisaun polítika edukasaun ne’ebé garante asesu igualitáriu edukasaun iha STI dezde ensinu báziku to’o superiór, ho enfaze iha programa kapasitasaun ba feto, joven no labarik.

Daualu, monitorizasaun no avaliasaun polítika STI ba dezenvolvimentu nasionál, nu’udar elementu krusiál hodi garante inisiativa investigasaun no dezenvolvimentu kontribui efetivamente ba dezenvolvimentu nasionál, Parlamentu sira bele estabelese mekanizmu hodi monitoriza no avalia impaktu polítika STI iha grupu diferensa sosiál, permite dadus kona-ba inkluzaun kolleta no uza hodi ajusta polítika ne’ebé la prodús rezultadu ne’ebé espera.

Deputadu Saul hateten, estratéjia sira ne’e, Parlamentu sira bele garante polítika STI promove inkluzaun sosiál no redusaun dezegualidade, permite benefísiu inovasaun teknólojia alkansa grupu hotu iha sosiedade ho maneira ekuitativa.

Ikus liu, hakarak lembra resente paktu ba futuru, iha ne’ebé introdús medida hodi redús disparidade mundiál iha domíniu siénsia, teknólojia no inovasaun, hanesan liuhusi reforsu meiu ezekusaun.

Paktu aborda obstákulu sira ba asesu, partisipasaun no lideransa feto no labarik feto iha domíniu ne’e no rekoñese importánsia direitu umanu no prinsípiu étiku iha dezenvolvimentu no iha utilizasaun ba teknolójia foun.

Líder mundiál kompromte aumenta uzu síensia iha elaborasaun polítika hodi enfrenta dezáfiu kompleksu no aumenta finansiamentu investigasaun no inovasaun relasiona ho Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável (ODS), no deside reforsa mós kapasidade ONU ba STI iha serbisu organizasaun hanesan apoiu nasaun iha dezenvolvimentu iha realizasaun ODS.

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!