PR Horta kongratula Xefe Estadu Angola eleitu nu’udár Prezidente foun Uniaun Afrikana

DILI, 18 Fevereiru 2025 (TATOLI)–Prezidente Repúblika José Ramos-Horta kongratula João Manuel Gonçalves Lourenço, Prezidente Repúblika Angola, ne’ebé foin lalais ne’e eleitu nu’udár Prezidente Uniaun Afrikana (UA).
“Prezidente Lourenço asume prezidénsia rotativa UA nian durante Sesaun Ordinária ba da-38 husi Asembleia Xefe Estadu no Governu nian ne’ebé hala’o iha Adis Abeba, Etiópia, iha loron 15 fulan-Fevereiru tinan 2025,” refere nota imprensa ne’ebé Agência TATOLI asesu, tersa ne’e.
Prezidente Repúblika Angola, João Lourenço, eleitu ba Prezidente UA hodi troka Mohamed Ould Cheikh Ghazouani hosi Mauritania, ne’ebé dezempeña funsaun nu’udar prezidente iha tinan 2024.
Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, iha ninia karta ofisiál ne’e hato’o parabéns ba Prezidente João Lourenço, fó sai iha loron 17 Fevereiru 2025, Prezidente Ramos Horta nota katak nomeasaun ne’e rekoñese Prezidente Lourenço nia dedikasaun.
“Nia eleitu tanba dedikasaun no kompromisu metin ba progresu Angola no kontinente afrikanu nian,” Horta hateten.
Prezidente Horta mós elojia Prezidente João Lourenço nia diskursu aseitasaun, ne’ebé trasa vizaun ida-ne’ebé klaru ba promove unidade, rezolve konflitu sira no rezolve dezafiu globál sira-ne’ebé afeta rejiaun ne’e.
Prezidente Horta subliña katak Timor-Leste fahe valór fundamentál sira ho Angola no Uniaun Afrikana.
“Ami fiar katak -ta-nia lideransa sei kontinua hametin kooperasaun rejionál no internasionál, promove pás, estabilidade no dezenvolvimentu sustentável,” Horta hateten.
Simeira UA ba dala 38, ne’ebé hala’o iha loron 15-16 fulan-fevereiru tinan 2025, adopta tema “Justisa ba afrikanu sira no no Ema ho Descendénsia Afrikana Liu Husi Reparasaun” ba tinan 2025.
Iha nia papél nu’udar Prezidente foun UA nian, Prezidente Lourenço promete ona atu foka ba hakotu konflitu sira iha Áfrika, responde ba mudansa inkonstitusionál sira Governu nian, kombate terorizmu no hasoru dezafiu sira relasiona ho mudansa klimátika no ameasa saúde públika.
Prezidente Horta hatutan Timor-Leste nia kompromisu atu aprofunda diálogu no parseria ho Uniaun Afrikana ba benefísiu mútua sira-nia povu.
Antes ne’e, Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun (MNEK), Bendito Freitas, hateten Prezidente Angola sei vizita Timor-Leste durante loron tolu (3) hahú husi loron 09-11 marsu 2025 hodi hametin relasaun bilaterál entre nasaun rua (2).
“Prezidente Angola João Lourenço sei vizita Timor-Leste, ida-ne’e hanesan momentu istóriku hodi hamtein relasaun billaterál entre nasaun rua,” Ministru Bendito hateten ba jornalista sira iha edifisiu MNEK Dili, segunda ne’e.
Nia dehan, vizita ne’e importante tebes ba Timor-Leste no hanesan nasaun membru Komunidade Nasaun Ko’alia Lian Portugés (CPLP-sigla Portugés) tenke fahe esperiénsia ba malu hodi hametin relasaun di’ak entre nasaun rua.
“Angola nasaun amigu ida ita-nian, iha tempu luta sira mós fó apoiu lubuk ida mai ita. Vizita ne’ebé Prezidente Angola halo foin dala uluk ne’ebé signifikativu tebes hodi hametin lasu amizade entre ita ho sira,” Bendito tenik.
Durante estadia iha Timor-Leste, Prezidente Àngola sei hasoru malu ho nia ómologu Prezidente Repúblika, José Ramos Horta no sei partisipa mós atividade balun ne’ebé organiza husi Governu Konstitusionál da-sia (IX).
Koñese Organizasaun Uniaun Afrikana
Istória kona-ba formasaun Uniaun Afrikana
Istória formasaun Uniaun Afrikana (UA) nian labele haketak husi formasaun Organizasaun Unidade Afrikana (OAU), ne’ebé iha esbosu luan bele deskreve hanesan tuirmai:
Organizasaun Unidade Afrikana (OAU)
Istória fundasaun Uniaun Afrikana (UA) hahú ho formasaun Organizasaun Unidade Afrikana (OAU) iha loron 25 fulan-Maiu tinan 1963 iha Adis Abeba, Etiópia, ne’ebé iha nasaun membru hamutuk 32 ne’ebé iha ona tempu ukun-aan.
Iha dezenvolvimentu tuir mai, númeru nasaun membru OAU aumenta gradualmente ba nasaun 21 hodi sai nasaun 53.
Objetivu prinsipál sira husi estabelesimentu OAU nian hanesan hateten iha Karta OAU nian mak;
Promove unidade no solidariedade nasaun afrikanu sira-nian, Koordena no intensifika kooperasaun no esforsu sira atu hetan moris di’ak ba povu Afrikanu.
Mantein soberania no integridade territoriál Estadu-membru sira-nian. Halakon forma hotu-hotu hosi kolonializmu no Apartheid.
Promove forma hotu-hotu kooperasaun internasionál nian iha ámbitu ONU nian.
Harmoniza polítika, diplomátika, ekonómika, edukasionál, kulturál, saúde, bem-estar membru nian, sientífika, téknika no defeza nian entre Estadu-membru sira.
OAU funsiona bazeia ba Karta OAU ne’ebé mak konkorda ona entre nasaun membru OAU sira no Tratadu Abuja (1991) kona-ba estabelesimentu Komunidade Ekonómika Afrikana.
Uniaun Afrikana
Dezenvolvimentu sira seluk, iha dékada 1990 líder afrikanu sira diskute nesesidade atu muda forma OAU nian hodi reflete dezafiu sira mundu nian ne’ebé muda. Formasaun UA nian muda ona nia foku hosi apoia libertasaun husi kolonializmu no Apartheid ba lidera dezenvolvimentu no unidade Afrikanu.
UA nia vizaun inklui esforsu sira atu aselera prosesu integrasaun Afrikanu; apoia empoderamentu nasaun afrikanu sira-nian iha ekonomia globál; rezolve problema sosiál, ekonómiku no polítiku oioin ne’ebé maka kontinente afrikanu hasoru; no promove pás, seguransa, estabilidade, demokrasia, boa-governasaun no direitu umanu.
Iha Simeira 4 (haat) ne’ebé halo parte iha série ne’ebé lori ba formasaun UA, mak hanesan:
Realizasaun Simeira iha Sirte (Líbia) ne’ebé ratifika Deklarasaun Sirte iha loron 9 fulan-Setembru tinan 1999 ne’ebé husu atu forma Uniaun Afrikana.
Hala’o Simeira iha Lome iha tinan 2000 ne’ebé ratifika Lei Konstitutivu Uniaun Afrikana nian.
Realizasaun Simeira iha Lusaka iha tinan 2001 ne’ebé aprova roteiru ba implementasaun UA. Iha tempu hanesan, inisiativa atu estabelese NEPAD (Parseria Foun ba Dezenvolvimentu Áfrika nian) mós hetan aprovasaun.
Uniaun Afrikana ofisialmente forma iha Simeira Durban nian iha loron 09 fulan-Jullu tinan 2002, ne’ebé mak sai uma-na’in ba Simeira dahuluk husi Asembleia Xefe Estadu no Governu sira-nian. Iha Sesaun Dahuluk Asembleia nian, Prezidente Thabo Mbeki (Áfrika Súl) eleitu nu’udar prezidente dahuluk UA nian.
UA nia vizaun mak Áfrika ida-ne’ebé integradu, prósperu no pasífiku, ne’ebé simu husi nia povu rasik no reprezenta forsa dinámiku ida iha arena globál.
Objetivu sira hosi estabelesimentu UA nian hanesan hateten iha Lei Konstitutivu husi Uniaun Afrikana iha tinan 2000 no Protokolu ba Lei iha tinan 2003, estabelese ona alvu 17 ne’ebé mak UA hakarak atinje, inklui:
Atinje unidade no solidariedade ne’ebé besik liu entre nasaun afrikanu sira no povu afrikanu sira. Mantein soberania estadu nian, integridade territoriál no independénsia husi nia Estadu-membru sira.
Aselera integrasaun polítika no sosioekonómika kontinente Afrikanu nian. Avansa no defende Áfrika nia pozisaun komún kona-ba asuntu sira-ne’ebé interrese ba kontinente Afrikanu no nia povu.
Aleinde ne’e, Asembleia Xefe Estadu no Governu sira-nian aprova ona Ajenda 2063 iha 2015 ne’ebé mak hanesan roteiru ida ba harii Áfrika ida-ne’ebé unidu no prósperu bazeia ba valór no objetivu sira-ne’ebé fahe.
Adezaun ba Uniaun Afrikana
Uniaun Afrikana kompostu husi Estadu membru 55 mak hanesan:
- Arjélia 16. Ejitu 30. Malawi 45. Somália
- Angola 17. Guiné Ekuatoriál 31. Mali 46. Áfrika Súl
- Benin 18. Eritreia 32. Mauritánia 47. Sudaun Súl
- Botswana 19. Etiópia 33. Maurísia 48. Sudaun
- Burkina Faso 20. Gabon 34. Maroko 49. Swazilándia
- Burundi 21. Gámbia 35. Mosambike 50. Tanzánia
- Cabo Verde 22. Gana 36. Nmíbia 51. Togo
- Kamerun 23. Guiné 37. Níjer 52. Tunízia
- Repúblika Sentrál Afrikana 24. Guiné-Bisau 38. Nijéria 53. Uganda
- Chad 25. Kénia 39. Ruanda 54. Zámbia
- Comoros 26. Lesotho 40. Sahrawi Arab D.R 55. Zimbabué
- Kongo 27. Libéria 41. Saun Tomé no Prínsipe
- Kosta Marfim 28. Líbia 42. Senegal
- D R Kongo 29. Madagaskar 43. Seychelles
- Djibouti 44. Serra Leoa
Nota
- Naran oioin hosi Estadu-membru sira muda ona dezde tama iha OAU ka UA. Mudansa naran ikus liu mak Repúblika Cabo Verde sai hanesan Repúblika Cabo Verde dezde 2013.
- Repúblika Sudaun Súl sai hanesan Estadu membru ba dala 54 husi Uniaun Afrikana iha loron 27 fulan-Jullu tinan 2011.
- Repúblika Sentru Afrikana (RCA) hetan ona suspensaun atu partisipa iha atividade hotu-hotu UA nian hahú husi loron 25 fulan-Marsu tinan 2013 to’o orden konstitusionál estabelese permanentemente iha RAC. Iha 31 Marsu 2016, Konsellu Pás no Seguransa hosi Uniaun Afrikana deside atu hasai CAR nia suspensaun hosi partisipasaun iha atividade sira UA nian.
- Maroko retira nu’udár membru OAU iha tinan 1984. Iha fulan Setembru 2016, Maroko ofisialmente aplika atu sai membru OAU. Tuir mai, iha loron 30 Janeiru 2017, UA simu Maroko nu’udar membru UA nian. Ho aseitasaun hosi Maroko iha Uniaun Afrikanu, númeru hosi Estadu-membru sira sai ona 55.
Lian sira-ne’ebé uza iha Uniaun Afrikana
Tuir Artigu 11 hosi “Protokolu ba Lei Konstitutivu UA nian”, lian ofisiál sira ne’ebé uza hosi UA no nia instituisaun sira hotu mak árabe, inglés, fransés, portugés, españól, kiswahili no lian afrikanu sira seluk.
Lian sira-ne’ebé uza ba serbisu loro-loron nian mak Árabe, Inglés, Fransés no Portugés.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

