Reitór IOB: “TL nia adezaun ba ASEAN atu hadi’a ita-nia ekonomia”
DILI, 10 Jullu 2025 (TATOLI)–Reitór Universidade Institute off Bussiness (IOB), Pedro Barreto Ximenes, hateten Timor-Leste nia adezaun ba membru plenu ASEAN iha fulan-Outubru mai bele hadi’a di’ak liután ekómia nasaun ba oin.
Notísia Relevante: Adezaun formál TL ba ASEAN marka ona ba 26 Outubru 2025
“Ha’u-nia pozisaun ne’e uluk kedan. Ha’u hanoin katak atu sai membru ASEAN ne’e mak atu hadi’a ita-nia ekonomia no dudu ita sai husi zona konfrontu ne’ebé halo ita labele la’o ba oin ne’e,” Reitór ne’e hateten ba Agência Tatoli hafoin sai oradór iha programa live streaming hanaran “Governu Rona” iha Faról, kinta ne’e.
Nia dehan, komprova ona iha tinan 2023 nasaun membru ASEAN sira haruka ona roteiru ba Timor-Leste atu priense no ida-ne’e hanesan impeitus ida ba Governu atu bele obriga sosiedade tomak prepara aan.
“Agora ita haree progresu barak tebes mak ita-nia Governu halo, ita-nia sosiedade sira halo, ida-ne’e hatudu ona katak ita iha dalan atu tama ba ASEAN. Agora, kestaun mak ne’e, tama ASEAN problema hotu ona lae. Tama ASEAN ne’e hanesan kria oportunidade foun no dezafiu foun ba ita oinsá mak ita bele hetan benefisiu husi ita tama ASEAN ne’e. Agora oinsá mak ita hetan benefisiu, ita-nia ema sira rai-laran ne’e hadi’a daudaun ona kapasidade rekursu umanu sira, kapasidade ekónomiku oinsá mak hetan benefisiu bainhira ita tama iha ASEAN,” nia hateten.
Tuir nia, se Governu la halo preparasaun sériu hamutuk ho sosiedade mak Timor-Leste bele tama ona ba ASEAN maibé nasaun seluk mak hetan benefisiu barak-liu.
Ministru Negósiu Estranjeiru Malázia, Honourabel Dato’ Seri Utama Haji Mohamad bin Haji Hasan, deklara adezaun formál Timor-Leste nian ba ASEAN marka ona ba 26 Outubru 2025 ne’e, iha simeira Xefe Estadu no Xefe Governu ba da-47 ne’ebé sei hala’o iha Kuala Lumpur, Malázia.
Deklarasaun ne’e hato’o husi Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun, Bendito Freitas hafoin partisipa hanesan observadór iha retiru Ministru Negósiu Estranjeiru ASEAN, ne’ebé lidera husi Ministru Negósiu Negósiu Estranjeiru Malázia enkuantu Prezidente ASEAN 2025, Honourabel Dato’ Seri Utama Haji Mohamad bin Haji Hasan, iha Sentru Konvensaun Kuala Lumpur, Malázia.
Kriteria sira atu adere ba membru ASEAN
- Prosedimentu sira ba aplikasaun no admisaun ba adezaun ASEAN sei regula husi Konsellu Koordenadór ASEAN nian.
- Admisaun ba adezaun bazeia ba kritériu sira tuirmai:
(a) Fatin ne’ebé rekoñesidu jeografikamente iha rejiaun Sudeste Aziátiku;
(b) Rekoñesimentu husi Estadu Membru ASEAN hotu-hotu;
(c) Akordu atu sai vinkuladu no kumpri Karta; no
(d) Abilidade no vontade atu hala’o obrigasaun sira husi membru sira.
- Admisaun ba membru foun sei deside ho konsensu husi Simeira ASEAN, bazeia ba rekomendasaun husi Koordenadora ASEAN Konsellu.
- Nasaun rekerente sei hetan aseitasaun hosi ASEAN wainhira asina Instrumentu Adezaun nian ba Karta.
Konsulta no konsensus
- Hanesan prinsípiu báziku, foti desizaun iha ASEAN bazeia ba kona-ba konsulta no konsensu.
- Bainhira labele hetan konsensu, Simeira ASEAN bele deside oinsá desizaun partikulár ida sei foti.
- Laiha buat ida iha númeru 1 no 2 artigu ida-ne’e nian maka afeta maneira iha ne’ebé desizaun sira halo tuir hakerek iha instrumentu legál ASEAN nian ne’ebé relevante.
- Iha kazu violasaun grave ba Karta ka inkumprimentu, asuntu ne’e sei refere ba Simeira ASEAN ba desizaun.
Notísia Relevante: Governu presiza hasa’e kapasitasaun rekursu umanu molok adere ba ASEAN
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes
