DILI, 10 Jullu 2025 (TATOLI)—Sekretariu Estadu Kooperativa (SECoop, sigla portugés), Arsénio Pereira da Silva, hateten iha tinan oin sei realiza konferénsia rejionál ida liuliu ba membru ASEAN sira iha Dili iha 2026.
Notísia Relevante: Adezaun formál TL ba ASEAN marka ona ba 26 Outubru 2025
Nia hatutan, konfere’ensia rejionál ne’e sei ko’alia kona-ba asuntu kooperativa entre nasaun membru ASEAN sira hotu.
“Loos, iha fulan-Outubru ne’e ita sai ona membru ASEAN, entaun tinan oin ami sei organiza eventu ida-ne’ebé liuliu nasaun membru ASEAN sira-nia portofoliu ba asuntu kooperativa, atu nasaun membru sira haree hamutuk saida mak ita bele halo ba oin,” Arsénio hateten ba Agência Tatoli hafoin sai oradór iha programa live streaming hanaran “Governu Rona” iha Faról, kinta ne’e.
Nia dehan, konferensia ne’e atu nasaun membru ASEAN sira bele tau hanoin hamutuk hodi hala’o servisu ba oin liuliu área kooperativa nian.
“Ida-ne’e ita programadu ona iha Sekretaria Estadu Kooperativa, tanba ita tama ona ba ASEAN ne’e kompetisaun sei sa’e maka’as liu entre ita ho nasaun membru sira. Entaun, ita tenke prepara antes ho di’ak, buka tuur hamutuk ho nasaun membru sira atu ita diskute kona-ba asuntu kooperativa hodi fó benefisiu ba nasaun,” nia dehan.
Kona-ba preparasaun, Sekretariu Estadu ne’e konfirma, dadaun ne’e hala’o hela komunikasaun ho nasaun membru sira no haree hamutuk hela asuntu tékniku balun.
“Preparasaun ita hahú halo ona, ita halo enkontru dala-hira ona ho Vise-Primeiru Ministru Asuntu Ekónomiku, Vise-Ministra Asuntu ASEAN, liña ministeriál sira hodi haree ba ita-nia preparasaun, maibé buat hotu ita sei haree ba orsamentu tinan oin nian,” nia hateten.
ASEAN aseita TL sai membru plenu
Durante Simeira ASEAN bá da-46 iha Kuala Lumpur, Malázia, iha fulan-Maiu 2025 ne’e líder hotu-hotu fó apoiu tomak bá Timor-Leste atu bele adere bá ASEAN ne’ebé nu’udár forum importante, hodi ko’alia kona-bá situasaun hotu-hotu ne’ebé akontese iha mundu.
Maibé Timor-Leste nia adezaun ba membru plenu ASEAN sei ofisializa iha simeira ASEAN ba da-47 ne’ebé sei realiza fulan-Outubru mai ne’e iha nasaun Malázia.
Ministru Negósiu Estranjeiru Malázia, Honourabel Dato’ Seri Utama Haji Mohamad bin Haji Hasan, deklara adezaun formál Timor-Leste nian ba ASEAN marka ona ba 26 Outubru 2025 ne’e, iha simeira Xefe Estadu no Xefe Governu ba da-47 ne’ebé sei hala’o iha Kuala Lumpur, Malázia.
Deklarasaun ne’e hato’o husi Ministru Negósiu Estranjeiru no Kooperasaun, Bendito Freitas hafoin partisipa hanesan observadór iha retiru Ministru Negósiu Estranjeiru ASEAN, ne’ebé lidera husi Ministru Negósiu Negósiu Estranjeiru Malázia enkuantu Prezidente ASEAN 2025, Honourabel Dato’ Seri Utama Haji Mohamad bin Haji Hasan, iha Sentru Konvensaun Kuala Lumpur, Malázia.
Kriteria sira atu adere ba membru ASEAN
- Prosedimentu sira ba aplikasaun no admisaun ba adezaun ASEAN sei regula husi Konsellu Koordenadór ASEAN nian.
- Admisaun ba adezaun bazeia ba kritériu sira tuirmai:
(a) Fatin ne’ebé rekoñesidu jeografikamente iha rejiaun Sudeste Aziátiku;
(b) Rekoñesimentu husi Estadu Membru ASEAN hotu-hotu;
(c) Akordu atu sai vinkuladu no kumpri Karta; no
(d) Abilidade no vontade atu hala’o obrigasaun sira husi membru sira.
- Admisaun ba membru foun sei deside ho konsensu husi Simeira ASEAN, bazeia ba rekomendasaun husi Koordenadora ASEAN Konsellu.
- Nasaun rekerente sei hetan aseitasaun hosi ASEAN wainhira asina Instrumentu Adezaun nian ba Karta.
Konsulta no konsensu
- Hanesan prinsípiu báziku, foti desizaun iha ASEAN bazeia ba kona-ba konsulta no konsensu.
- Bainhira labele hetan konsensu, Simeira ASEAN bele deside oinsá desizaun partikulár ida sei foti.
- Laiha buat ida iha númeru 1 no 2 artigu ida-ne’e nian maka afeta maneira iha ne’ebé desizaun sira halo tuir hakerek iha instrumentu legál ASEAN nian ne’ebé relevante.
- Iha kazu violasaun grave ba Karta ka inkumprimentu, asuntu ne’e sei refere ba Simeira ASEAN ba desizaun.
Notísia Relevante: Pozisaun Myanmar la fó impaktu ba TL nia adezaun ba ASEAN
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes





