DILI, 18 Agostu 2025 (TATOLI)-Parlamentu Foinsa’e rekomenda pontu 10 ba Governu atu bele tau atensaun hodi dezenvolve liutan lian-portugés iha Timor-Leste.
Parlamentu Nasionál iha loron 14-15 Agostu ne’e realiza programa Parlamentu Foinsa’e ba edisaun da-ha’at iha 2025 ho tema “Aprendizagem e Uso da Língua Portugesa; Avanços e Desafios”.
Tema ne’e relevansia tebes hodi deputadu Parlamentu Foinsa’e sira diskute dezafiu no avansu uzu lian-portugés iha prosesu ensinu, hodi hele hato’o rekomendasaun ruma ba parte kompetente atu konsidera.
Liuhusi reuniaun plenária deputadu Parlamentu Foinsa’e halo aprovasaun projetu rekomendasaun ba Parlamentu iha pontu 10 hodi parte ezekutivu bele tau atensaun.
“Dahuluk mak rekomenda atu promove atividade estra-kurikulár no interkámbiu ho regulár no estruturadu hanesan diskusaun públika, kompetisaun poezia, leitura, teatru eskola, espozisaun no inisiativa kulturál sira seluk iha lian-portugés”, refere karta Programa Parlamentu Foinsa’e ne’ebé TATOLI asesu, ohin.
Atividade hirak-ne’e tenke integra iha planu eskola anuál, ho formasaun espesífiku ba profesór sira iha disiplina lian-portugés atu asegura kualidade, kreatividade no impaktu edukasaun.
Aleinde, propoin mós atu fó bolsa estudu ba estudante sira ne’ebé iha dezempeñu di’ak liu iha disiplina hodi permite kontinua sira-nia estudu iha universidade Nasaun Luzófonu, liuliu iha Portugál no Brazíl .
Ida-ne’e bele inklui programa interkámbiu tempu badak, vizita estudu komparativu ka parseria entre eskola Komunidade Nasaun sira ne’ebé ko’alia lian-portugés (CPLP, sigla portugés) promove aprendizajen ne’ebé riku no multikultural.
Daruak, espansaun utilizasaun portugés iha kontestu dixiplinár oioin, liliu Ministériu Edukasaun (ME) atu kria matadalan pedagójiku ne’ebé klaru atu enkoraja utilizasaun portugés iha área kurríkulu sira seluk.
Promosaun lian hanorin lian portugés nian tenke akompaña husi formasaun kontinua ba profesór disiplina oioin sira, nune’e mós kriasaun materiál edukasaun nian ne’ebé adapta ba modelu ida-ne’e.
Medida ida-ne’e ho objetivu normaliza utilizasaun lian-portugés nu’udar instrumentu komunikasaun eskola nian no la’ós de’it hanesan objetu estudu nian, hodi hasa’e fluxu, konfiansa no funsionalidade lian nian iha kontestu edukativu.
Datoluk, kria sentru formasaun lingístiku atu asegura asesu ne’ebé hanesan ba edukasaun ho kualidade iha lian portugés ba foinsa’e sira husi edukasaun báziku, sekundáriu no universidade.
Ba objetivu ida-ne’e, propoin atu organiza regulár kompetisaun nasionál hakerek, lee, orál no tradusaun ho prémiu no pasta estudu hanesan forma rekoñesimentu ba kompetisaun akadémiku no talentu insentivu.
Dahaat, propoin ME iha parseria ho instituisaun sira seluk, promove utilizasaun plataforma teknolojia, aplikasaun edukasaun, podcast, vídeo interativu, jogu pedagójiku no média dijitál sira seluk ne’ebé mak hala’o hela.
Dalima, reforsa formasaun ba profesor sira, bazeia ba análiza ba sira-nia nesesidade, inklui habelar programa INFORDEPE nian iha forma kontinua no espesializadu no hadi’a materiál edukasaun, hanesan prodús livru no rekursu sira iha lian portugés adapta ba realidade Timor-Leste nian no kria sentru formasaun kontinua ba profesór sira iha rejiaun hotu-hotu, oferese kursu regulár, hanorin no domíniu iha lian portugés atu hadi’a kualidade estudante sira-nian.
Notísia relevante:https://tatoli.tl/2025/08/14/parlamentu-foinsae-diskute-avansu-no-dezafiu-uzu-lingua-portugés-iha-prosesu-ensinu/
Daneen, promove uzu portugés fora husi ambiente eskolár. Dahitu, mellora asesu ba konteúdu portugés, inklui fahe livru ba estudante sira, kria biblioteka sira ho materiál edukasaun hodi fasil atu aprende lian.
Daualu, ME tenke promove formasaun espesializada iha lian-portugés ba foin-sa’e sira, inklui estudante husi nível edukasaun hotu-hotu. Nune’e mós, tenke dezenvolve no distribui konteúdu adapta ba realidade sosiokultural, asegura asesu ne’ebé justu ba rekursu edukasaun ho kualidade no implementasaun biblioteka movel sira, liuliu iha área rurál no komunidade remota sira.
Dasia, mak husu aumenta lian portugés iha edukasaun pre-eskolár. Ikus liu, mak husu Governu presiza hametin rede kooperasaun internasionál.
Antes ne’e iha abertura programa referidu, Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus, deklara rekomendasaun sira hotu ne’ebé hato’o ministériu sei tau atensaun. (ki)





