HNGV atende pasiente moras fuan 60-80 kada loron
DILI, 29 Setembru 2025 (TATOLI)—Médiku Espesialista Kardiolojia iha Hospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV), Herculano Seixa, informa iha HNGV liuhusi departamentu kardiolojia kada loron atende ka halo konsulta ba pasiente moras fuan hamutuk na’in-60 to’o 80 no husi númeru ne’e maiória labarik sira.
“Dadus atualmente husi globál abulatóriu survey husi Organizasaun Saúde Mudiál hatudu katak, taxa mortalidade iha Timor-Leste nian reprezenta 2000/100 mill abitante. Ha’u hanoin taxa ida ke boot, entaun taxa survey ba moras la hada’et hatudu katak 26% ba populasaun adulta moras tensaun aas no ita-nia populasaun labarik idade eskolar husi tinan lima to’o 15 iha 2% mak sofre rematizmu fuan no dadus konsulta abulatóriu husi Hospoitál Nasionál Guido Valadares hatudu katak kada loron pasiente ne’ebé mak mai konsulta pur volta 60 to’o 80 kazu,” Herculano Seixas informa ba jornalista sira iha Salaun MTK, Kaikoli, ohin.
Nia dehan, labarik sira moris mai ho kedas problema fuan no dadus akumuladu husi tinan 2024 to’o 2025 ne’e, Hospitál Nasionál Guido Valadares rejista hamutuk 300 kazu.
“Ita rejista ona hamutuk 300 kazu, husi labarik timoroan hotu ne’ebé mak moris mai ho kedas problema fuan. Ne’ebé, ha’u hanoin selebrasaun loron Mundiál fuan nian iha tinan ida-ne’e, ita foka ba oinsá ita sensibiliza ka konsensializa ba públiku kona-ba importánsia husi kuidadu ita-nia fuan. Ita mós eduka populasaun einjéral katak importante ita tau promove istilu moris saúdavel, hado’ok an husi fuma, hemu tua, konsumu ai-han ne’ebé mak la saudavel. Ema-nia todan ne’ebé mak ideal la bele bokur no hado’ok an husi hanoin barak no mós kontrolu regulár karik ita hetan tensaun ka diabetes ruma,” nia dehan.
Nia esplika, kona-ba prevensaun ema hotu-hotu presiza halo detensaun sedu halo tratamentu regular, nune’e bele evita komplikasaun ba fuan no orgaun selu-seluk.
“Kauza husi labarik ki’ikoan ida-ne’e mak hetan moras fuan ne’e, primeiru fatór risku ne’ebé mak hasa’e rematizmu fuan, dahuluk mak falta ijiene pesoál, la haris mós infeksaun iha kulit bele deskadena infeksaun bateria restepostiku petamonipoliku no fator risku seluk mak kondisaun hela fatin ne’ebé mak desfavoralvel, karik ema na’in-tolu ou na’in-haat hela iha kuartu ida, ne’e risku bele transmite infeksaun. Falta bee-moos, saneamentu, ida ne’e mós fator risku ida. Bainhira hetan fatór risku sira-ne’e bele kontribui atu hetan infesaun iha kakorok, infeksaun iha kulit, bateria naran esterepoko petamonipoliku,” nia esplika.
Médiku ne’e haktuir, pasiente sira-ne’ebé mak hetan infeksaun iha kakorok ka iha kulit 3% to’o 5% mak bele dezenvolve fibre rematika ka isin manas rematika no postoriumente hetan moras fuan.
Agora kona ba prevensaun primoriál ne’e klaru Governu mak responsabilidade ka Estadu nian atu garante ba bee-moos, populasaun no família sira tenke iha kondisaun hela fatin ne’ebé moos atu nune’e labele iha propagasaun ba kutun no bakteria sira hodi ikus mai mosu infeksaun rematizmu fuan.
“Atu hetan rekuperasaun ba moras fuan ne’ebé depende ba tipu moras fuan ne’. Ezemplu, labarik sira foin moris mai ho kedas problema fuan depois operasaun sira di’ak ona, sirurjia koletiva depois operasaun sira di’ak ona. Ba adultu sira-ne’ebé mak sofre moras fuan kmaan, fó tratamentu ai-moruk sira bele rekupera fila-fali. Ba sira-ne’e mak sofre moras hanesan atakasaun fuan, depois tratamentu tau kadeli ba fuan no operasaun ba fuan asegura fila-fali rius vasculirizasaun Kardiaku, sira bele rekupera maibé tenke kontínua hemu ai-moruk,” nia dehan.
Ba sira-ne’ebé mak sofre ritimu fuan bele rekupera fila-fali, depois halo tratamentu fila-fali maibe tenke kontínua hemu ai-moruk. Nune’e mós, sira-ne’ebé mak falla kardial sira ho tratamentu ai-moruk, sira bele rekupera maibé tenke dixiplina no tenke kontrola regulár mudansa ba sira-nia estilu da vida no sira-nia moris ne’e tenke saudavel.
“Maibé kona-ba dadus ita seidauk iha dadus ba ida-ne’e, maibé sira maiória rekupera fila-fali. a ai-moruk, sira daudaun ne’e iha fasilidade saúde no mós Hospitál Nasionál Guido Valadares desponivel hela nomós totál espesialista ba moras fuan, daudaun ne’e sirujaun ba operadór fuan ne’e na’in-ida (1), Kardolojia interveonista na’in-ida (1) no kardolojista Timoroan hamutuk 11,” nia haktuir.
Estabelese Sentru Kardiku atu bele redús taxa mortalidade
Aleinde ne’e, Médiku Espesialista fuan iha Hospoitál Nasionál Guido Valadares husu ba Governu atu bele estabelese ona sentru Kardiaku iha Timor-Leste, nune’e bele redús taxa mortalidade.
“Timor-Leste presiza estabelese ona sentru Kardiaku, tanba importánsia husi sentru kardiaku ne’e mak ida mak atu redús mortalidade no mós redús transferensia pasiente ba rai-li’ur.Tanba ne’e, Governu presiza estabelese ona sentru Kardiaku iha Timor-Leste, tanba importánsia husi estabelesimentu Sentru Kardiaku ne’e ida mak redús mortalidade iha rai-laran. Ida-ne’e presiza tebes tanba se estabelesimentu sentru Kardiaku ne’e iha, ita bele redús mortalidade iha rai-laran. Daruak, ita bele redús trasferénsia pasiente ba rai-li’ur. Datoluk, ita bele promove ona konfiansa povu nian ba iha ita-nia sistema saúde nasionál. Dahaat, ita promove Health turizem ka turizmu ba saúde, turista sira atu mai iha rai-laran ne’e sira mós hakarak hatene atakasaun fuan karik pelumenu ita iha kondisaun atu ita bele trata sira lalais,” nia esplika.
Espesialista ne’e dehan, Timor-Leste mós prepara an atu tama ba ASEAN, nune’e ida-ne’e mós aposta estabelesimentu sentru Kardiaku iha Timor-Leste.
“Ita presiza tebes sentru Kardiaku ida ihaTimo-Leste atu kompleta ho fasilidade diagnóstiku avansadu no mós rekursu umanu ne’ebé adekuadu liuliu iha área ida-ne’e espesilista ba espesilidade Kardionista, no iha espesilista ba operasaun fuan nian ka iha aretimia ka fisilojia iha mós reabilitasaun Kardial iha mós kardiku pedetria ka espesilista fuan ba labarik nian,” nia hateten.
Nia husu Governu presiza mós kapasita enfermeiru ka tékniku aliadu sira-ne’ebé mak iha kompeténsia ba servisu iha sentru fuan nian.
Tuir dadus ne’ebé mak Asosiasaun Médiku Timor-Leste halo peskiza iha tinan 2009 to’o 2020 ne’e, Governu halo tranferénsia ba pasiente ne’ebé moras fuan ba rai-li’ur hamutuk kazu 3,165.
“Husi númeru ne’e 364 ka reprezenta 21%, okupa primeiru lugar kazu ne’ebé mak ita transfere ba rai-li’ur ho despeza ne’ebé pur volta millaun $60, durante 2009 mai to’o 2020,” nia dehan.
Notísia Relevante: Komisaun F husu MS prioriza estabelese sentru kardiolójia iha TL
Jornalista : Felicidade Ximenes
Editór : Cancio Ximenes
