Top

Banku Mundiál fó rekomendasaun neen ba Governu iha ezekusaun OJE 2026

Osan dólar amerikanu. Imajen/Espesiál

DILI, 17 Outubru 2025 (TATOLI)—Reprezentante Banku Mundiál iha Timor-Leste, David Freedman, iha ámbitu panorama orsamentál 2026, halo aprezentasaun kona-ba analiza no rekomendasaun balun liga ho orsamentu, hanesan panorama ba ekonomia mundiál nomós rejiaun Ázia Pásifiku, ne’ebé hatudu katak risku nomós inserteza aumenta daudaun husi fonte oioin.

Nia dehan, fulan ne’e Timor-Leste sei sai membru ASEAN maibé kompara ekonomia ho membru sira seluk, Timor-Leste nia ekonomia seidauk iha balansu didi’ak tanba domina husi setór públiku no setór privadu seidauk dezenvolve ho másimu.

“Haree ba situasaun ne’e, Banku Mundiál nu’udar parseiru dezenvolvimentu Governu Timor-Leste, fó mós rekomendasaun neen ba Governu liga ba ezekusaun OJE, hannesan garante estabilidade makro-ekonómika kredibilidade orsamentu nian maka krusiál ba dezenvolvimentu jerál Polítika fiskál ne’ebé la sustentável,” David Freemad informa ba Ajénsia TATOLI, iha auditóriu Ministériu Finansa, Aitarak-laran, Sesta ne’e.

Notísia relevante : Semináriu panorama orsamentál 2026 reforsa transparánsia

Rekomendasaun xave sira mak kompromisu ne’ebé klaru no definitivu atu mantein estabilidade makro-ekonómiku nu’udar medida adisionál sira atu asegura kredibilidade no seluk tan.

Rekomendasaun daruak mak kona-ba reforma funsaun públika ne’ebé dezeña ho di’ak mak krusiál atu optimiza empregu iha setór públiku.

Rekomendasaun datoluk mak hametin jestaun investimentu públiku sei ajuda atu garante kualidade no efisiénsia dezenvolvimentu infraestrutura.

“Ami mós hanoin kona-ba mekanizmu oinsá mak Governu bele halo hodi mobiliza investimentu husi setór privadu hodi aumenta ka asegura di’ak liután efisiénsia ba finansiamentu liuhusi fonte oioin nomós iha tempu hanesan asegura inkluzaun no igualidade,” nia akresenta.

Rekomendasaun dahaat mak kona-ba reforma no investimentu sira iha setór públiku tenke dezeña atu ‘kataliza’ investimentu privadu ne’ebé foka ba reforma fundamentál sira ho impaktu a’as atu modernizasaun administrasaun rai nian, ekonomia dijitál no ID úniku ambiente ne’ebé permite negósiu-sai-prontu.

Asegura katak despeza sira iha setór produtivu sira implementa iha koordenasaun besik ho setór privadu sira, ezemplu mak promosaun ba turizmu nian.

Aleinde ne’e, dezenvolvimentu kadeia valór agrikultura nian, aplika disiplina no rigór komersiál ba fiskalizasaun no jestaun ba empreza Estadu.

Rekomendasaun dalimak mak ko’alia kona-ba optimiza Governu nia estratejia finansiamentu sei posibilita impaktu dezenvolvimentu ne’ebé boot liu.

Tuir David Freemad, Timor-Leste iha nesesidade finansiamentu ne’ebé signifikativu. Fundu Petrolíferu fornese fonte finansiamentu ne’ebé prontu, maibé dezenvolve enkuadramentu finansiamentu ne’ebé integradu sei ajuda hasa’e impaktu enkuantu garante sustentabilidade.

Fonte finansiamentu xave sira mak levantamentu sira husi Fundu Petrolíferu, mobilizasaun rekursu doméstiku-IVA no modernizasaun ba administrasaun tributária, asisténsia ofisiál ba dezenvolvimentu, empréstimu konsesionál finansiamentu klimátiku, emisaun obrigasaun doméstika no mobilizasaun kapitál privadu (PPP).

Rekomendasaun daneen mak reforma sira atu garante sustentabilidade fiskál tenke dezeña no implementa ho konsiderasaun loloos ba ekuidade, katak hili polítika iha Orsamentu Estadu fó impaktu direta ba uma-kain sira mak hanesan saláriu no vensimentu, no seluk tan.

“Ami aprezenta hanoin lubuk ida no rekomendasaun maibé ho espíritu ida paseria la’ós mai impoin maibé hamutuk troka ideia, tanba dala barak fásil atu ko’alia maibé la fásil atu halo, entaun nu’udar parseiru mós prontu atu hola parte iha implementasaun atu ho kapasidade ne’ebé iha hamutuk Governu lori dezenvolvimentu di’ak ba nasaun ne’e,” David Freemad katak.

Iha fatin hanesan, Vise-Prezidente Parlamentu Nasionál, Duarte Nunes, iha enseramentu ba semináriu nasionál Panorama Orsamentál ne’e hateten, semináriu ne’e permite hamutuk atu halo analiza kontestu makroekonómiku, prioridade polítika fiskál, reforma sira ne’ebé la’o hela, no mekanizmu sira ne’ebé presiza atu garante jestaun fiskál ne’ebé efisiente liu, transparente, no orientadu ba rezultadu.

Tuir nia, kontribuisaun sira ne’ebé aprezenta husi instituisaun públika sira, parseiru dezenvolvimentu sira, akadémiku sira, no sosiedade sivíl ida-ne’e hanesan reforsa importánsia husi diálogu kontínuu no inkluzivu iha prosesu orsamentu.

“Tanba ne’e, lori Parlamentu Nasionál nia naran hato’o ha’u-nia agradesimentu uain ba Komisaun C Finansa Públika no ekipa téknika sira ba serbisu hotu organiza semináriu ida-ne’e,” nia dehan.

Nia dehan, vizaun jerál orsamentu nian la’ós de’it ezersísiu ida iha reflesaun, maibé kompromisu koletivu ida ba jestaun públika ne’ebé responsável, bazeia ba evidénsia no ba restaurasaun servisu públiku sira.

“Tanba ne’e, kabe ba ita idaidak atu avansa ideia sira ne’ebé diskute iha ne’e hodi transforma rekomendasaun sira ba polítika, no polítika ba rezultadu konkretu ba família, komunidade, no instituisaun sira, tuir programa anuál Governu nian,” Deputadu Duarte Nunes hato’o.

Jornalista     : Arminda Fonseca

Editora          : Julia Chatarina

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!