Top

Governu laiha intensaun “hapara” maibé “muda” atividade negósiu iha Bidau

Ekipa Jestaun Merkadu husu negosiante labele faan sasán iha trotoar leten iha estrada públiku. Imájen Tatoli//Nelia Fernandes.

DILI, 14 Abríl 2026 (TATOLI)—Governu liuhusi Sekretária Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU) laiha intensaun atu hapara negosiante nia atividade komérsiu iha dalan ninin Bidau Senggol, maibé muda sira ba fatin apropriadu hodi fó livre ba ema atu asesu espasu públiku hanesan trotoar, parajen no dalan.

Diretora Jerál Toponímia no Organizasaun Urbana, Maria Odete Barros Florindo, hateten SEATOU la ba hapara atividade negosiante, tanba sira-nia kna’ar ne’e mak haree buat ne’ebé lalós tenke muda  bazeia ba dekretu-lei nú. 33/2024 kona-ba ijiéne orden públiku, ne’e iha ninia konteúdu ko’alia klaru katak proibidu atu uza espasu públiku hodi faan sasán liuliu uza espasu trotoar nian.

Antes atu muda negosiante hirak ne’e mós ekipa SEATOU ho autoridade munisípiu sempre fó avizu ona ba sira, entaun servisu ne’e integradu tanba iha área jurídiku ne’e iha AMD nian maibé SEATOU nia parte ajuda fó asisténsia.

“Trotoar leten ne’e nia funsaun atu ema uza la’o ain, tanba iha komponente tolu ba espasu públiku, trotar, estrada fasilita movimentasaun transporte no baleta ne’e atu bee bele sulin ba, entaun buat hirak ne’e hotu iha regras. Ami halo servisu ne’e mós tanba dekretu-lei ne’e mak orienta,” Diretora ne’e informa ba Agência Tatoli iha nia kna’ar fatin, Bebora, ohin.

Nia dehan, ho razaun ida-ne’e mak sira muda negosiante sira atu lalika okupa espasu públiku, hakarak halo negósiu iha merkadu, tanba sira prepara ona merkadu Taibessi no Manleu atu komunidade halo atividade negósiu.

“Satán komunidade okupa espasu iha Bidau Sengol, tanba fatin ne’ebá ita sobu ho objetivu halo jardin ba ema atu tuur, refreshing, nune’e sira planeia atu monta tan estasionamentu iha área referidu atu garante engrafamentu,” membru governante ne’e afirma.

Nia hatutan, komunidade bele faan hahán iha areadór loja nia oin, tanba ne’e la’ós espasu públiku, signifika negosiante sira mak tenke halo koordenasaun ho loja-na’in atu oferese sira-nia fatin ba ema seluk halo negósiu iha tempu kalan.

“Karik negosiante sira lakohi hakarak kontra regra, normalmente ami foti hotu sira-nia sasán lori mai iha edifísiu, se sira hakarak foti fali sira-nia sasán tenke mai halo negosiasaun ho ami-nia parte jurídiku sira,” nia esplika.

Negosiante husu Governu kria regra ba atividade negósiu 

Jestora Restaurante Linivon, hateten foindadauk iha loron 05 fulan-Marsu ne’e ekipa SEATOU tuun hodi hapara sira-nia atividade faan hahan tanba okupa espasu públiku no kontra regra ijiéne orden públiku, nune’e sira fó avizu atu labele faan iha espasu públiku.

“Tanba ne’e, ami mós la faan ona iha trotoar nian entaun ami muda fali ba arredór loja Pesa Tasi Nian, tanba ida-ne’e la’ós espasu públiku entaun ami kontinua faan fali hahan iha fatin ne’e,”  emprezária ne’e haktuir.

Asaun husi SEATOU nian loos maibé sira tenke kria regra (rule) ba negosiante ki’ik sira atu labele hamate sira-nia ekonomia familiár, tanba negósiu faan hahan ne’e baibain tiha ona ema bolu dehan street food no nasaun seluk mós iha hotu, nune’e tenke kria regra tanba sira faan iha tempu kalan de’it.

“Ami koopera ho Governu maibé street food ne’e úniku. Nasaun seluk promove ema-nia street food atu dada turista sira hodi koko ita-nia hahan lokál, tanba ne’e Governu tenke iha polítika atu kria regra apropriadu. Tanba, ema barak mak buka moris ho negósiu kiik sira hanesan ne’e,” nia dehan.

Nia hatutan, tanba sira-nia restaurante ne’e hahú hahú estabelese dahuluk iha Bidau Sengol iha 1999, ne’e sei hahú ho faan sate, hafoin tinan 2002 sira loke fali restaurante ki’ik ba bakso nian no iha tinan 2003 sira kontinua muda fali ba hodi kontinua loke restaurante to’o agora.

“Entaun, ami-nia lisensiamentu komersiál ne’e iha dezde tinan hirak liubá, hahú ho kategória ENIN. Hafoin restaurante hahú dezenvolve, entaun ami muda fali lisensiamentu komersiál ho kategória Unipesoál, Lda. Aleinde ne’e, ami mós iha lisensiamentu komerisál movel nian katak bele faan ba mai iha fatin seluk,” nia dehan.

Tanba ne’e, nia dehan, liuhusi lisensiamentu komersiál movel entaun sira mós faan hahán la’ós de’it iha restaurante maibé lori ba faan iha jardin sira hanesan iha Motael oin, Kristu Rei no dalaruma mós iha kampus, enkuantu iha 2015 sira deside la faan movel, maibé sira faan fali iha dalan ninin ka street food iha área Bidau Sengol.

Nune’e mós tuir Negosiante, Erika Amelia da Silva, deklara sira-nia negósiu ne’e foin mak hahú iha fulan kotuk no seidauk halo rejista komersiál ba iha SERVE. Tanba, atividade negósiu ne’e la’ós permanente no boot, ne’ebé presiza halo resjistu, negósiu ne’e halo atu tulun sira-nia rendimentu nian, se lae osan gasta sai mak barak.

“Antes ekipa SEATOU mai hapara atividade negosiante sira iha Bidau Sengol ne’e mós fó uluk avizu iha dader to’o loraik, atu bandu negosiante sira faan hahan iha trotoar leten tanba okupa dalan ba movimentasaun ema-nian no labele soe fo’er arbiru ba trotoar no mota laran,” nia dehan.

Tanba, SEATOU mai mós nia fó avizu katak bainhira negosiante sira faan iha fatin públiku ne’e tenke garante kondisaun moos, faan hotu lori fila lixu ba uma ka soe iha lixeira.

“Maibé negosiante balun nafatin la kumpre hodi kontinua faan iha trotoar leten, tanba ida-ne’e mak servisu ne’ebé sira hala’o hodi buka sira-nia moris tanba husi negósiu ki’ik ne’e bele tulun rendimentu ekonomia maske hetan de’it $10 ba leten. Tanba ne’e mak ami mós muda ba faan fali de’it iha ami-nia uma oin, atu nune’e ami-nia negósiu nafatin la’o ka lalika paradu tanba atuasaun husi SEATOU,” nia dehan.

Tanba ne’e, nia husu ba Governu atu kria fatin própriu ba negosiante ki’ik sira-ne’ebé faan hahan dalan ninin, atu nune’e ema labele faan iha fatin públiku ne’ebé konsidera nu’udar ijiéne orden públiku, aleinde ne’e tanba Timor-Leste adere ona ba ASEAN presiza kria infraetrutura ne’ebé adekuadu ba ema hotu atu halo negósiu.

MCI komprometidu eleva negosiante ki’ik

Vise-Ministru Komérsiu no Indústria, Agostu Júnior Trindade, hateten bainhira sira hetan situasaun ida-ne’e sira halo kedas kontaktu ho SEATOU para buka dalan ida lolós oinsá bele haree situasaun ne’e no labele prejudika ita-nia negosiante ki’ik sira atu book-an buka moris.

“Entaun ami-nia Dirasaun Jerál Komérsiu halo hela servisu ho SEATOU no tempu badak sei fó resposta ba kestaun ida-ne’e. Tanba negosiante ki’ik-oan sira (mikro pekeña empreza) ne ‘e mak sai prioridade ba MKI atu dudu hela sira. Entaun, bainhira ita dudu (promove) sira la’ós atu hamate sira maibé ita halo akompañamentu ida-ne’ebé bele ajuda sira hodi moris,” nia dehan.

Tanba, nia konsidera katak hanesan negosiante sira faan iha dalan ninin liuliu iha tempu kalan ne’e la’ós ohin sira ba taka kedas maibé halo akompaniamentu ba sira no divulga informasaun ba sira kona-ba regra liuliu ijiéne, bele faan iha dalan ninin maibé tenke kuidadu ijiéne hahán nian no mós ambiente (baleta) atu garante moos ba konsumidór sira.

“Aleinde ne’e, iha street food, ita iha merkadu kalan (night market) no ita iha weekend market, nune’e daudaun ne’e Governu halo hela nia regra ka prosedimentu sira hafoin ko’alia ho liña ministeriál sira inklui ajente kompetente sira. Maibé atu dehan de’it katak kompremetidu Governu nian mak oinsá atu apoiu no eleva negosiante ki’ikoan sira bele buka moris tanba sira mak sei menopang ekonomia,” nia dehan.

Operadór ekonómiku tenke garante ijiéne no iha lisensimentu komersiál

Inspetora Jerál AIFAESA, Odete Maria Viegas, hateten kona-ba servisu inspesaun ba hahan iha dalan ninin sira daudaun ne’e iha hela faze sensibilizasaun informasaun ba negosiante sira kona-ba ijiéne.

“Prosesu disemina informasaun ne’e ba dala tolu ona, maibé nafatin enkoraja sira katak negosiante mós tenke muda sira-nia hahalok tanba kuaze iha inspesaun laiha mudansa barak. Aleinde preparasaun hahán, atu uza máskare, luvas, labele uza produtu espiradu ka estragadu no tenke uza abientál bainhira faan hahan ka tein atu garante ijiéne ba konsumidór sira, tanba ba futuru ami sei aplika sansaun,” nia dehan.

Aleinde ne’e, nia dehan, durante AIFAESA nia inspesaun ba negosiante faan hahán iha dalan ninin inklui iha Bidau Sengol hamutuk 400 no sira-nia kondisaun seidauk prienxe rekezitu ne’ebé iha.

Maske balun konsege mudansa ho 15% no balun seidauk iha rejistu komersiál husi SERVE, sira mós ko’alia ona ho SERVE atu haree kona-ba asuntu sira-ne’e.

“Tanba ne’e, fó hanoin nafatin ba operadór ekonómiku sira ne’ebé kompostu husi singulár, empreza médiu liuliu sira-ne’ebé fornese hahán iha dalan ninin tenke prepara kondisaun tuir kritériu ne’ebé ami divulga ona inklui fatin tenke moos hodi garante ijiéne no ba konsumidór sira,” nia dehan.

Entretantu, AIFAESA konsege halo ona inspesaun ba estabelesimentu ho kategória indústria, komérsiu no turizmu iha kapitál Dili hamutuk 2.000 no husi ne’e sira rekolla ona koima hamutuk rihun $200.

Iha biban ne’e, Diretór Ezekutivu SERVE, I.P, Fausto Soares Dias, konsidera atuasaun husi SEATOU nian tanba daudaun ne’e SEATOU halo hela dezenvolvimentu urbana, atu garante sidade Dili sai di’ak entaun hakarak ka lakohi ema hotu tenke tuir regra ne’ebé mak iha.

Nune’e, nia dehan, ligadu ba parte SERVE, I.P nian bazeia ba dekretu-lei nú 83/2022 hateten katak servisu SERVE, I.P mak verifika no rejistu komerisiál, enkuantu ida fó lisensiamentu ne’e sektorál relevante sira.

“Entaun molok sektorál sira atu fó lisensiamentu ba atividade komersiál ida, sira tenke halo levantamentu fatin própriu komérsiu, tipu komérsiu, maibé negosiante ida ba okupa espasu públiku ne’e hakarak lakohi tenke tuir regra no asaun ida SEATOU halo ne’e mós tuir regra ba ijiéne orden públiku,” nia informa.

Nune’e, nia hatutan, liuliu ba negosiante sira-ne’ebé mak faan hahan iha dalan ninin tenke iha fatin própriu, la’ós ba faan fali iha estrada ninin sira no trotoar leten, ne’e lei la define hanesan ne’e.

Tanba iha Ministériu Administrasaun Estatal liuhusi servisu SEATOU no Autoridade Munisipál, bazeia hela ba dekretu-lei ijiéne orden públiku, tanba se lahalo hanesan ne’e karik negosiante sira nafatin faan iha trotoar leten no okupa iha espasu públiku, entaun tenke iha desizaun alternativa hodi garante ema hotu atu asesu ho livre ba espasu públiku.

“Ami-nia servisu mós la’ós atu ba vizita fali fatin komersiál sira, tanba ida-ne’e kompeténsia husi sektorál relavante sira liuliu AIFAESA ne’ebé ba halo inspesaun kona-ba ijiéne nian,” nia dehan.

Tanba ne’e, nia husu ba negosiante ki’ik sira atu mai halo rejistu komersiál iha balkaun SERVE ho kategória ENIN, no kritéria mak prienxe formuláriu rejistu, lori ho dokumentu komprovativu identidade nian, karik ema estranjeiru tenke lori pasaporte no vistu traballu, kona-ba kustu kapitál hahú husi $1.

Totál empreza ne’ebé mak mai rejistu komersiál ho tipu ENIN husi 2013 to’o 2026 hamutuk 33.027, maibé balun taka ona hamutuk 80 no ativu hela 32.947.

Entretantu, liuhusi deklarasaun sira-ne’e hotu laiha intensaun atu hamate rendimentu familiár maibé atu organiza espasu públiku ba asesibilidade komun no rekomenda fatin própriu atu halo negósiu.

Jornalista : Alexandra da Costa

Editór        : Cancio Ximenes

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!