Xanana konsidera AI fó benefísiu no risku informasaun fraude ba sosiedade soberanu

DILI, 24 Agostu 2026 (TATOLI)—Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, konsidera Artifisiál Intelijénsia (AI) nu’udar teknolojia foun ne’ebé bele fó benefísiu ba ema maibé bele fó risku informasaun fraude ba sosiedade soberanu.
Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hateten teknolojia foun sira transforma ona oinsá ema moris no serbisu no muda ekonomia globál.
“Inteligénsia Artifisiál, komputasaun avansadu, sai oportunidade liuliu nasaun sira-ne’ebé komprende mudansa sira-ne’e no aprende oinsá atu uza. Enkuantu sira-ne’ebé la konsege halo ne’e bele iha mós risku,” Primeiru-Ministru informa iha CCD, ohin.
Teknolojia foun bele ajuda promove liután abilidade ne’ebé iha ona no fó asesu koñesimentu ba ema barak liután. AI sai ezemplu ida-ne’ebé importante, nia bele fó asesu ba traballadór saúde nian ba koñesimentu médiku no konsellu ne’ebé dala ruma presiza hanesan espesialista.
“IA bele fó dalan ba kapasidade balun maibé ami mós presiza komprende risku sira. Teknolojia hanesan ne’e halo koñesimentu sai baratu mós bele halo enganu sai baratu,” nia dehan.
Maibé nia alerta katak AI bele halo burla, fraude no dezinformasaun polítiku sai konvensidu liután liuhusi kria lian, imajen no vídeo ne’ebé reál maibé la akontese. Perigu la’ós de’it katak ema sei fiar buat ne’ebé falsu, maibé halo ema mós bele duvida ho buat ne’ebé loos.
“Entaun ami presiza komprende ida-ne’e nia signifika saida ba ami-nia demokrásia no ba konfiansa ne’ebé ema fó ba instituisaun públiku sira. Tanba ne’e sei iha mós risku ba ami-nia soberania”, PM Xanana afirma.
Nia hatutan durante ne’e nia haree ona oinsá povu timoroan sira adota telemovel, Facebook no WhatsApp. Entaun AI mós sei sai parte ba moris loron-loron nian, maibé parte ida husi transformasaun sientífiku no teknolójiku ne’ebé luan liu.
“Dezafiu boot liu mak oinsá Timor-Leste iha koñesimentu no abilidade atu komprende mudansa sira-ne’e no uza ba ami-nia dezenvolvimentu rasik. Tanba ne’e ami presiza haforsa edukasaun sientífiku no tékniku no hari’i ami-nia universidade sira nia kapasidade,” nia dehan.
Aleinde ne’e, nia dehan, Governu mós tenke komprende teknolojia ne’ebé nia hili atu adota, atu nune’e bele aproveita di’ak liu ninia benefísiu sira hodi proteje povu no nasaun husi risku foun sira.
Jornalista : Alexandra da Costa
Editór : Cancio Ximenes

