Governu no TAF halo lansamentu ba Programa Nabilan faze dahaat

DILI, 28 Agostu 2026 (TATOLI)–Governu liuhusi Ministériu Finansa hamutuk ho reprezentante Embaixadór Austrália iha Timor-Leste no The Asia Fundation (TAF), Sesta ne’e, halo lansamentu ba Programa Nabilan faze dahaat ho tema ‘Hapara violénsia hasoru feto no labarik iha Timor-Leste’.
Vise-Ministra Finansa, Regina de Sousa, sente onra boot atu reprezenta Governu Timor-Leste iha eventu importante ne’ebé marka showcase husi faze datoluk no iha tempu hanesan lansamentu faze dahaat Programa Nabilan.
“Lansamentu faze dahaat mós sai hanesan símbolu ida husi kontinuidade no konsolidasaun kooperasaun estratéjiku entre Governu Timor-Leste no Governu Austrália, liuhusi apoiu ba esforsu nasionál atu prevene no kombate violénsia hasoru feto no labarik iha Timor-Leste,” Regina de Sousa hateten iha nia diskursu iha ámbitu lansamentu ba Programa Nabilan faze dahaat ne’ebé hala’o iha salaun Ministériu Finansa, Aitarak-Laran.
Eventu ne’e nu’udar oportunidade atu haree filafali ba aprendizajen no avalia dezafiu sira neʼebé hasoru, liuliu hametin kompromisu atu halo esforsu iha futuru sai forte liután, efetivu no sustentável liután.
“Governu Timor-Leste konsidera violénsia hasoru feto no labarik nu’udar violasaun ba direitu umanu, nomós barreira séria ba igualdade, dignidade, seguransa no dezenvolvimentu sustentável. Tanba ne’e, prevensaun no resposta ba violénsia la bele konsidera hanesan responsabilidade husi instituisaun ida de’it. Ida-ne’e responsabilidade komún husi Governu, komunidade, família, sosiedade sivil no parseiru sira hotu,” nia akresenta.
Durante faze datoluk, Programa Nabilan hamutuk ho Governu Timor-Leste liuhusi Sekretaria Estadu ba Igualdade (MF) no parseiru sira, fó kontribuisaun importante atu haforsa kapasidade institusionál, koordenasaun interinstitusionál, prevensaun bazeia ba komunidade no resposta ba sobrevivente sira.
“Ohín ita loke kapítulu foun ida. Faze Dahaat tenke la’ós de’it kontinuidade husi faze sira liubá, maibé tenke sai oportunidade atu halo ita-nia resposta sai estratéjika bazeia ba evidénsia, inkluziva no sustentável liután,” nia katak.
Nabilan hahú iha tinan rihun-rua-sanulu-resin-haat (2014) hanesan investimentu prinsipal Austrália nian atu hapara violénsia hasoru feto no labarik sira.
Enkarregadu Negósiu Embaixada Austrália, Ed Wilkinson, dehan, durante tempu ne’ebá, programa ida-ne’e evolui ona la’ós deit hodi hadi’a kulaidade servisu liña frenti , maibé sai programa ne’ebé hetan rekoñesimentu ba nia papél iha nivél nasional atu prevene violénsia, apoia lideransa lokál, produz evidénsia no promove mudansa nebe duru liu-tan.
“Bainhira ita haree fali ba faze datoluk, ita bele haree evidénsia klaru kona-ba progresu ne’ebé alkansa tiha ona. Fundamentu ne’ebé harii ona iha tempu hirak liubá durante iha faze dala-rua, to’o tinan 2023 programa ne’e haforsa rede referál sira, habelar suporta ba serbisu esensiál sira no introdús inisiativa prevensaun foun sira ne’ebé buka responde ba ligasaun entre violénsia hasoru feto no violénsia hasoru labarik,” Governante ne’e hato’o.
Nia nota, iha tinan ne’ebá, iha mudansa iha kualidade atendimentu liuhusi sistema jestaun kazu ne’ebé di’ak liu no dezenvolvimentu profisionál ba traballadór liña frente sira. Atividade prevensaun sira to’o ema 4.800 liuhusi programa atividade oioin, inklui programa edukasaun ba inan-aman, inisiativa ba lideransa feminista no envolvimentu komunidade.
Nabilan kontinua fó impaktu
Enkarregadu Negósiu Embaixada Austrália, Ed Wilkinson, hateten, iha tinan 2024, Nabilan kontinua fo impaktu. Parseiru sira nebe fó atendimentu, sira fó apoiu ba kliente foun hamutuk 1.985 no atendimentu ba kliente mak liu 16.700. Atividade ba prevensaun sira to’o 8.000.
Nia dehan, programa mós habelar nia apoiu ba feto ho defisiénsia sira no kontinua investe iha lideransa feto sira liuhusi Bin Alin Hakbi’it Malu. Iha tinan2025, Nabilan kontinua haforsa nia koberturabno kualidade serbisu. Parseiru sira ne’ebé fó atendimetu no apoiu ba feto no labarik besik 2.000 no fornese serbisu liu 17.500.
Berita terkait : Timor-Leste no Austrália asina akordu kooperasaun kona-ba Programa Nabilan
Enkuantu atividade prevensaun sira to’o ema hamutuk besik 9.600 iha rai-laran tomak, dala rua liu kompara ho tinan sira dahuluk iha faze datoluk. Feto no labarik ho defisiénsia barak liu agora asesu ba apoiu ne’ebé sira presiza, ne’ebé hatudu katak serbisu sira sai asesível no inkluzivu liu.
Nia dehan, liuhusi númeru deit, istória mudansa husi ema sira ne’ebé partisipa iha programa ne’e mos forte tebes. Husi feto ida-ne’ebé sente seguru atu buka apoiu ba dalahuluk. Husi konselleiru ida-ne’ebé agora sente-an katak nia iha kapasidade atu fó atendimentu bazeia ba komprensaun trauma tanba treinamentu, mentoria no apoiu profisionál ne’ebé nia simu ona.
“Husi komunidade sira ne’ebé hahú dezafia konaba fiar ka norma antigu kona-ba podér, jéneru no violénsia. No husi númeru boot liu mak husi mane no feto sira ne’ebé harii relasaun ne’ebé saudavel, seguru no respeitu malu. Ezemplu ida mak inisiativa Komesa, Konxiénsia, Suporta, Asaun, ka KOKOSA! ne’ebé servisu hamutuk ho komunidade sira atu dezafia norma negativu sira no promove relasaun saudavel. Partisipante sira relata mudansa iha forma komunikasaun, halo desizaun no apoia malu,” nia dehan.
Mane no feto sira deskreve konversa kona-ba konsentimentu, respeitu malu no fahe podér ne’ebé difísil tebes atu akontese iha tinan balu liubá. Líder komunidade sira mos relata katak responde husi komunidade ba hasoru violénsia sai forte liu, vontade atu ko’alia kontra abuzu aumenta, no apoiu ba feto ne’ebé sofre violénsia sai a’as liu.
Tuir dadus katak iha Manufahi, Polísia no autoridade lokál sira publikamente rekoñese kontribuisaun KOKOSA! ba mudansa positivu sira-ne’e.
Atitude sira daudaun muda hela, no mudansa iha norma sosiál hirak ne’e importante tebes atu alkansa ba redusaun violénsia ne’ebé tempu duru. Programa edukasaun ba inan-aman sira mos prodús mudansa ne’ebé profundu. Inan no aman sira relata komunikasaun ne’ebé di’ak liu, fahe responsabilidade uma-kain ho justu liu, relasaun família ne’ebé forte liu no uza metodu disiplinár ne’ebé la uza violénsia.
Programa nabilan faze dahaat atinjimentu importante ida seluk iha faze datoluk mak progresu ba lideransa feminista. Liuhusi Bin Alin Hakbi’it Malu (BAHM), líder feto, ativista direitu feto,feto ho defisiénsia no ativista LGBTIQ+ sira hamutuk atu hasa’e sira nia fiar-an, hametin rede koneksaun no fo apoia ba malu. Avaliasaun Períodu meudiu Nabilan iha tinan 2024 deskobre katak BAHM hametin ligasaun sira entre movimentu oioin ne’ebé antes ladun servisu hamutuk.
“Importante atu enfaze katak atinjimentu sira ne’e akontese durante períodu ne’ebé mak akontese ho la serteza no iha mudansa. Bainhira programa importante sira kona-ba hapara violénsia hasoru feto no labarik, ne’ebé apoiu husi doador seluk remata ona durante tinan hirak liubá, maibe Nabilan fornese kontinuidade, estabilidade no apoia lideransa Governu Timor-Leste nian,” nia hato’o.
Liuhusi implementasaun Planu Asaun Nasionál ba Violénsia Bazea ba Jéneru, Governu lidera ba haforsa padraun servisu sira, no kampiaun ba esforsu atu hadi’a prevensaun, protesaun no asesu ba justisa.
“Hau hakarak rekoñese esforsu ne’ebé kontinua husi Sekretaria Estadu ba Igualdade no Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun tanba sira nia papel importante iha haforsa responde nasionál ba violénsia hasoru feto no labarik. Ita haree ba oin no hahú faze dahaat, ita hotu ne’ebé iha fatin ida-ne’e sei kontinua dezenvolve ita nia atinjimentu ne’ebé antes iha ona, enkuantu responde ba dezafiu no oportunidade foun sira,” nia katak.
Durante tinan haat ba oin, Timor-Leste sei fó énfaze maka’as liu ba oinsá ajuda labarik sira rekopera no dezenvolve, halo atendimentu sira asesivel liu ba ema ho defisiénsia, hadi’a asesu ba justisa no ajuda feto sira atu harii kondisaun moris ne’ebé seguru, independente no sustentável liu.
Iha fatin hanesan reponsavél Programa Nabilan husi The Asia Funsaun (TAF) Maria Veronica, haktuir programa Nabilan hahú iha faze dahuluk (2014-2018) foku Fundasionál no Responsivu Pesquisa formativa , bolsa no dezenvolvimentu kapasidade ba organizasaun lokál Profisionalizasaun ba setór servisu.
Iha Faze daruak (2018-2022) Konsolidasan & Intensaun Envolvimentu makaas liután ho Governu Foku makaas liután ba mudansa norma sosiál.
Lansamentu faze datoluk ne’e (2022-2026): Inovasaun no Amplifikasaun. Envolvimentu foun ho ativista feminista .Foku makaas liután ba violénsia hasoru labarik Amplifikasaun makaas liután ba programa.
Lansamentu Nabilan Faze IV foku ba Feto no labarik sira iha Timor-Leste iha sira-nia diversidade, goza igualdade jéneru no moris livre husi violénsia.
“Rezultadu finál programa ba Pilar Servisu no Pilar Prevensaun kontinua hanesan, ho fortalesementu ba diversidade.Aumenta pilar foun kona-ba Haforsa Movimentu: Movimentu igualdade jéneru ne’ebé forte liután hodi reforsa asaun kontra VKFLAumenta área foku cross-cutting kona-ba Apoiu Sistema: Apoiu sistema prioridade ne’ebé haforsa, fasilita no sustenta prevensaun no resposta ba VKFL ne’ebé lojiku no bazeia iha evidénsia,” Verónica afirma.
Naroman faze IV sei kontinua implementa husi Fundasaun Azia hamutuk ho parseiru sira.
Team Leader TAF Xylia Ingrham, hateten, husi Programa Nabilan ne’e konsege redús ona kazu violénsia kontra feto no labarik iha Timor-Leste.
“Tanba ne’e, ohin liuhusi serimónia ne’e Governu hamutuk ho Governu Austrália no TAF komprometidu atu kontinua halo programa advokasia hodi peevene kazu violénsia kontra feto no labarik iha Timor-Leste,” nia afirma.
Jornalista : Natalino Costa
Editora : Julia Chatarina

