PN aprova proposta Lei Rejime Jerál Taxa Administrativa

DILI, 06 Outubru 2026 (TATOLI) – Parlamentu Nasionál (PN) aprova proposta lei Rejime Jerál Taxa Administrativu iha faze jeneralidade ho votu a favór 36, kontra 0 no abstensaun lima.
Vise-Ministra Finansa, Regina de Jesus, konsidera proposta lei ne’e iha fundamentu ne’ebé forte no nesesáriu atu harii sistema taxa administrativu ida ne’ebé justu, transparente, previzivel, proporsional no efisiente iha nia esénsia tau interese komún no interese sidadaun hotu iha sentru.
Nia salienta katak prinsípiu proporsionalidade, transparénsia, efisiénsia no interese komún la’ós de’it prinsípiu jurídiku, maibé sira mak tenke sai hanesan orientasaun fundamentál ba forma Governu nian atu regula no jere taxa administrativa.
Hodi garante katak taxa idaidak iha justifikasaun, iha relasaun ho serbisu ne’ebé fornese ba sidadaun no setór privadu. “Ho konsiderasaun hirak-ne’e, Governu fiar katak proposta lei ida-ne’e merese hetan apoiu husi deputadu sira iha votasaun jeneralidade atu kontinua ba faze diskusaun no votasaun iha espesialidade”, nia hato’o iha sala plenária PN, ohin.
Ho aprovasaun jeneralidade sai nu’udar kompromisu polítiku no institusionál ida atu kontinua serbisu hamutuk iha faze espesialidade, hodi rona rekomendasaun, observa preokupasaun no konsidera proposta konstrutiva husi Parlamentu.
“Objetivu finál ita hotu nian tenke ida de’it, hadi’a tan proposta lei ida-ne’e, nia kualidade, garante nia aplikabilidade no asegura katak rejime foun ida-ne’e, fó benefísiu reál ba Estadu, instituisaun públika, setór privadu, liuliu ba sidadaun hotu”, nia dehan.
Governante ne’e afirma katak Governu, liuliu Ministériu Finansa reafirma nia prontidaun atu serbisu hamutuk ho Parlamentu ho espíritu abertura, kooperasaun no responsabilidade institusionál atu hetan testu ida ne’ebé di’ak, ekilibradu no sustentavel liu.
Governu husu partisipasaun iha diskusaun espesialidade, liuhusi diálogu konstrutivu, hamutuk hadi’a liután proposta ida-ne’e molok hetan apresiasaun no votasaun finál globál.
Proposta lei ne’e iha artigu hamutuk 48, no tuir nia espozisaun motivu katak, rejime ne’ebé estabelese iha lejizlasaun ida-ne’e hala’o simultaneamente objetivu rua: reforsa kobransa reseita la’ós fiskál no konsolida integridade administrasaun públika liuhusi hamenus oportunidade ba korrupsaun no prátika ilísitu sira.
Medida ida ne’ebé enkuadra iha polítika sira ba prevensaun no kombate korrupsaun ne’ebé Estadu adota ona, buka atu garante rigór, konfiansa no kredibilidade boot liu iha jestaun públika.
Tribunál Rekursu nia jurisprudénsia rekoñese ona partikularidade ida-ne’e hodi admite kriasaun impostu sira liuhusi lejizlasaun ne’ebé husi aprovasaun parlamentár. Maski nune’e, artigu 144, númeru 2, husi Konstituisaun estipula katak prinsípiu legalidade nian tenke observa mós iha área ida-ne’e, hodi impoin regra sira kona-ba estabelesimentu, insidénsia, benefísiu, garantia sira ba kontribuinte sira.
Iha parte seluk, Timor-Leste nia aliñamentu ho kompromisu internasionál sira, partikularmente liuhusi tratadu no konvensaun sira ne’ebé ratifika ona, sai mós baze esensiál ida atu define sistema jerál ida kona-ba taxa administrativa sira, ne’ebé tenke estabelese ho klaru enkargu sira ne’ebé korresponde ba servisu sira ne’ebé presta ona.
Diploma ida-ne’e estabelese prinsípiu jerál sira ne’ebé tenke observa iha estabelesimentu taxa sira no iha regulamentu relasaun jurídika tributária ne’ebé mosu husi sira-nia kobransa. Rejime jurídiku espesífiku idaidak bele define nia regra rasik, maibé sempre tuir dispozisaun prevista.
Tuir artigu 144 númeru 2, husi Konstituisaun vigora prinsípiu legalidade nian ne’ebé prevalese iha asuntu fiskál sira, ne’ebé ezije katak impostu no taxa sira iha baze legál. Maibé, natureza diferensiadu husi impostu sira-ne’e determina katak implementasaun husi prinsípiu ida-ne’e iha forma oioin.
Iha kazu taxa nian, respeitu ba prinsípiu legalidade hetan liuhusi enkuadramentu regulamentár ne’ebé bazeia ba Konstituisaun no materializa iha aktu lejizlativu Parlamentu Nasionál nian. Lei ida-ne’e, hodi aprova Rejime Jerál Taxa nian, kumpre ezijénsia konstitusionál ida-ne’e, hodi regula kriasaun no insidénsia taxa nian, no mós benefísiu fiskál no garantia kontribuinte nian.
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

