Timor-Leste organiza konferénsia Ministru Justisa CPLP atu kombate krime organizada

DILI, 25 Outubru 2026 (TATOLI)-Governu Timor-Leste sei organiza, entre loron 26 no 27 Outubru, Konferénsia Ministériu Justisa CPLP ba da-XIX, ho tema” Hametin Kooperasaun Judisiária ho Membru CPLP atu Kombate Krime Organizada Transnasionál Fraude Dijitál no Jogu Ilegál”.
Ministru Justisa, Sérgio Hornai, hatete katak konferénsia ne’e importante tebes tanba foka ba esforsu hamutuk atu kombate fraude online, proteje sidadaun sira iha nasaun membru CPLP no hametin medida prevensaun kontra krime organizada.
“Ita iha matéria kooperasaun internasionál penál ninian, ita mós iha lei né’ebé halo ona ratifikasaun ba iha konvensaun sira internasionál ba iha krime organizada. Hanesan Estadu buka esforsu tomak atu hatuur objetivu ka diskursu sira, asaun sira, prinsipál sira ba iha kombate krime sira ne’ebé sai hanesan preokupasaun boot ba iha kontinente ida ba kontinente seluk”, Sérgio Hornai hatete ba Tatoli, ohin.
Liuhusi konferénsia ne’e, nasaun membru sira sei buka armoniza abordajen no asaun sira kona-ba prevensaun, investigasaun, no kooperasaun judisiária internasionál hodi kombate krime organizada.
Relasiona ho tema iha konferénsia nian, Timor-Leste sei buka hametin kooperasaun institusionál, dezenvolvimentu institusionál atu fortalese, inklui liuhusi interkámbiu esperiénsia no dezenvolvimentu kapasidade instituisaun sira iha setór justisa. Inisiativa ida-ne’e mós atu hametin kompriensaun mútua no koñesimentu entre Estadu-membru sira iha setór justisa. Aleinde forma entendimentu mútua, koñesimentu ida-ne’ebé transversál iha nivel país sira CPLP nian.
Konferénsia ne’e sei sai oportunidade atu troka esperiénsia no prátika di’ak kona-ba kooperasaun penál bilaterál no multilaterál, ho objetivu atu hametin esforsu konjuntu iha kombate krime organizada.
Sérgio Hornai temi krime sira ne’ebé presiza atensaun husi nasaun membru sira, inklui tráfiku umanu, brankeamentu kapitál, finansiamentu terrorizmu, tráfiku droga no kontrabandu ne’ebé organiza ho estrutura forte.
“Ita bele hatete tráfiku umanu, brankeamentu kapitál, finansiamentu terrorizmu, nune’e mós ba iha droga, aktu kontrabandu sira ne’ebé bein estruturadu. [Krime sira ne’e halo] husi ema sira ne’ebé mai ho hanoin ida orienta ba krime organizada, sira ne’ebé lori risku ba ita-nia sosiedade, no lori problema internasionál ba iha Estadu-membru sira”, nia dehan.
Ministru ne’e esplika katak Timor-Leste presiza hametin kooperasaun ho nasaun CPLP sira tanba krime transnasionál ultrapasa fronteira nasaun idaidak. Nia mós refere ba Timor-Leste nia ligasaun ho rejiaun sira seluk no movimentu ema no sasán entre nasaun sira.
Nia subliña katak Timor-Leste sai ona membru ASEAN, ne’ebé liga nasaun sira ho populasaun no movimentu ema ne’ebé boot. Sirkulasaun ema no sasán ne’e bele fó kontribuisaun pozitiva ba dezenvolvimentu ekonómiku no kreximentu ekonomia nasionál.
“Maibé mós iha intensaun sira seluk ne’ebé atu penetra tama ba iha laran hodi destrui ita-nia soberania no ita-nia sosiedade nian ba iha interese komún ne’ebé haree pozitiva ba ita-nia Estadu direitu demokrátiku”, nia dehan.
Tuir Sérgio Hornai, Timor-Leste hakarak uza konferénsia ne’e atu hato’o mensajen forte kona-ba nesesidade atu kombate fraude online no krime organizada ne’ebé uza teknolojia dijitál. Nia hatete katak krime sira-ne’e la limita ba nasaun ida de’it, maibé mós afeta nasaun sira seluk, inklui Brazíl no Portugál, no bele iha impaktu ba Timor-Leste no mundu tomak.
Nia mós hato’o preokupasaun kona-ba atividade scamming online ne’ebé bele liga ho tráfiku umanu, inklui movimentu ema husi nasaun ida bá nasaun seluk ho objetivu atu envolve sira iha atividade kriminál.
Tanba ne’e, Ministériu Justisa no instituisaun relevante sira hakarak buka medida konjunta atu fahe esperiénsia no dezenvolve estratéjia efetiva hodi prevene no kombate krime sira-ne’e.
“Tanba Estadu-membru sira konxiente katak ida-ne’e sai hanesan ameasa ida, labele tolera no fó risku ba nasaun. Ita hakarak promove medida sira oinsá mak halo prevensaun no denunsia bainhira aktu sira ne’e mosu. Ita buka esforsu sira tomak atu konsolida ita-nia sosiedade ein jerál atu labele iha vítima tan”, nia dehan.
Liuhusi konferénsia ne’e, Timor-Leste hakarak reforsa kooperasaun entre instituisaun sira atu evita diverjénsia iha abordajen no hametin esforsu konjuntu kontra fraude dijitál no krime organizada. “Ita hakarak promove instituisaun ida ne’ebé bele iha kapasidade, konsolidada no kooperasaun ne’ebé metin atu troka ideia ba iha problema sira ne’e”, ministru realsa.
Sérgio Hornai husu nasaun membru sira ne’ebé partisipa iha konferénsia atu konsidera elaborasaun deklarasaun konjunta ka plataforma polítika ne’ebé bele sai orientasaun komún ba kombate krime organizada, liuliu atividade scamming.
Tuir nia, grupu traballu konferénsia nian bele kontribui ba dezenvolvimentu rede kooperasaun jurídika no judisiária internasionál, bazeia ba vizaun polítika komún ka Deklarasaun Dili ne’ebé sei elabora.
Deklarasaun ne’e sei aprezenta ba autoridade kompetente sira atu konsidera no adota medida apropriada ba implementasaun progresiva, liuliu iha área prevensaun, investigasaun, hametin mekanizmu represivu no kooperasaun internasionál atu rekupera reseita no bens ne’ebé mai husi atividade kriminál.
Nia esplika katak Deklarasaun Dili sei sai orientasaun ba konferénsia tuirmai, ne’ebé sei hala’o iha tinan 2028, antes Timor-Leste entrega responsabilidade relevante ba Brazíl, tuir mekanizmu ne’ebé sei aplika. Deklarasaun ne’e mós espera atu kontribui ba elaborasaun planu asaun integradu entre nasaun membru sira no sai referénsia ba dezenvolvimentu polítika kriminál iha Timor-Leste.
Jornalista: Arminda Fonseca
Editora: Maria Auxiliadora

