Top

IDN promove preparasaun estratéjika ba dezafiu seguransa rejionál

Institutu Defeza Nasionál organiza semináriu kona-ba planeamentu no jestaun operasaun seguransa interna iha Timor-Leste, ho tema “Jeopolítika Marítima, Teknolojia Disruptiva no Dezafiu Estratéjiku iha Kontestu Indo-Pasífiku no ASEAN”, iha salaun enkontru F-FDTL, Fatuhada, Dili - Foto: TATOLI/Antonio Daciparu

DÍLI, 19 Novembru 2026 (TATOLI) – Institutu Defeza Nasionál (IDN) Timor-Leste promove semináriu atu aumenta koñesimentu, kapasidade profisionál no koordenasaun interinstitusionál entre instituisaun defeza no seguransa, ho fó atensaun ba planeamentu no ezekusaun operasaun seguransa interna, jeopolítika marítima, teknolojia perturbadora no dezafiu estratéjiku iha rejiaun Indo-Pasífiku no Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN, sigla Inglés).

Diretór Interinu IDN, Nuno Carvalho Sarmento, afirma katak dezenvolvimentu koñesimentu no kapasidade profisionál ba membru instituisaun defeza no seguransa importante tebes atu Timor-Leste bele responde ho efetivu ba dinamika no mudansa iha ambiente seguransa rejionál, maski nasaun sei enfrenta limitasaun iha ekipamentu no infraestrutura.

“Nu’udar parte husi ASEAN, ita tenke hatudu kapasidade atu rezolve problema oioin ne’ebé mosu. Maski ita-nia rekursu seidauk sufisiente, pelumenus ita tenke iha koñesimentu no treinamentu adekuadu atu foti desizaun iha situasaun difísil iha futuru,” Nuno dehan ba jornalista sira durante semináriu IDN nian, ne’ebé hala’o iha Kuartél-Jerál F-FDTL, Fatuhada, Dili, kinta-feira.

Nia esplika katak IDN la’ós de’it fó edukasaun no treinamentu ba membru instituisaun ida, maibé mós loke oportunidade ba instituisaun seluk ne’ebé iha responsabilidade iha área defeza no seguransa nasionál atu partisipa iha atividade sira, fahe koñesimentu, esperiénsia no perspetiva estratéjika.

Nuno subliña katak partisipasaun husi instituisaun oioin importante atu hametin kooperasaun, aumenta kapasidade kolektiva no prepara entidade sira atu enfrenta ameasa no dezafiu seguransa ne’ebé bele mosu iha futuru.

Vise-Komandante Jerál Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL), Komisária Asistente Natércia Eufrásia Soares Martins, afirma katak mudansa jeopolítika rejionál, evolusaun teknolojia no krime transnasionál obriga instituisaun seguransa nasionál atu aumenta preparasaun no kapasidade operasionál.

Natércia esplika katak Timor-Leste iha pozisaun jeográfika estratéjika iha rejiaun Indo-Pasífiku no área marítima ne’ebé iha potensiál ekonómiku boot, maibé iha tempu hanesan mós enfrenta dezafiu iha fiskalizasaun, kontrolu no protesaun área tasi.

“Nasaun ki’ik ida, maibé ita-nia área tasi luan no iha rekursu naturál barak. Tasi la’ós de’it fonte ekonomia liuhosi ekonomia azul, maibé mós área estratéjika ba navegasaun internasionál,” Natércia afirma.

Nia hateten katak limitasaun iha kapasidade fiskalizasaun marítima bele hamosu risku ba protesaun soberania nasionál, liuliu iha kombate ba peska ilegál, kontrabandu no atividade kriminál transnasionál.

Aleinde dezafiu iha área marítima, Natércia mós alerta kona-ba evolusaun teknolojia dijitál, liuliu Inteligénsia Artifisiál (IA), ne’ebé kriminozu sira bele uza atu fasilita atividade ilegál, inklui fraude dijitál liuhosi manipulasaun imajen no lian.

Nia esplika katak kriminozu sira bele uza teknolojia atu imita lian no imajen ema seluk nian, inklui figura públika ka ema ne’ebé komunidade fiar, hodi engana vítima sira no hetan benefísiu finanseiru liuhosi dalan ilegál.

Tanba ne’e, Natércia konsidera katak Timor-Leste presiza dezenvolve planu nasionál integradu no hametin koordenasaun entre PNTL, instituisaun judisiária, imigrasaun, autoridade finanseira no entidade relevante sira seluk atu prevene krime dijitál, proteje prova eletrónika no hametin aplikasaun lei.

Iha aspetu operasionál, Natércia enfatiza katak planeamentu operasaun seguransa tenke bazeia ba análize risku, prontidaun rekursu umanu, apoiu lojístiku, utilizasaun teknolojia no estrutura komandu ne’ebé klaru.

Nia hateten katak susesu operasaun seguransa la’ós depende de’it ba ezekusaun operasaun, maibé mós presiza avaliasaun depois operasaun atu identifika fraqueza, hadi’a desempenhu instituisaun no prepara rekomendasaun ba Governu kona-ba nesesidade investimentu iha setór seguransa.

Natércia mós subliña nesesidade atu prepara mekanizmu seguransa ba eventu internasionál sira ne’ebé Timor-Leste sei organiza iha futuru, inklui atividade ASEAN no Konferénsia Síkulu Boot Komunidade Nasaun sira ne’ebé Uza Lian Portugés (CPLP), ne’ebé presiza koordenasaun metin entre instituisaun relevante sira.

Semináriu ne’e hala’o iha Kuartél-Jerál F-FDTL, Fatuhada, Dili, iha 19 Novembru 2026, nu’udar parte husi Kursu Promosaun Ofisiál Superiór (CPOS), edisaun ba dala hitu, ne’ebé IDN organiza.

Semináriu ho tema “Planeamentu no Realizasaun Operasaun Seguransa Interna iha Timor-Leste: Jeopolítika Marítima, Teknolojia Perturbadora no Dezafiu Estratéjiku iha Kontestu Indo-Pasífiku no ASEAN” iha objetivu atu aumenta koñesimentu, kapasidade análize estratéjika no abilidade lideransa ba ofisiál sira.

Liuhosi semináriu ne’e, IDN hein katak partisipante sira bele aumenta koñesimentu profisionál, hametin kapasidade lideransa no promove kooperasaun interinstitusionál, hodi kontribui ba protesaun soberania, estabilidade no seguransa nasionál Timor-Leste.

Jornalista: Camilio de Sousa
Editór: Filomeno Martins

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!