Governu komprometidu halo polítika projetu infraestrutura ba inkluzaun sosiál

DILI, 11 outubru 2022 (TATOLI)—Vise Primeiru-Ministru no Ministru ba Planu no Ordenamentu (MPO), José Maria dos Reis, hateten Governu kompromitidu halo polítika ba projetu infraestrutura sira kona-ba jéneru no inkluzaun sosiál iha Timor-Leste.
“Ha’u hanoin, ba oin Governu tenke hanoin hodi komprometidu atu bele hala’o polítika ba projetu infraestrutura sira kona-ba jéneru no inkluzaun sosiál iha Timor-Leste ne’e ho di’ak,” José Reis hateten ba jornalista sira, hafoin halo lansamentu ba relatóriu kona-ba jéneru no inkluzaun iha projetu infraestrutura sira, iha Maubara Room, Dili, tersa ne’e.
Tanba ne’e, Governu Timor-Leste ho Governu Austrália servisu hamutuk ho The Asia Fondation, parseiru internasionál, hamutuk ho Governu no Ajénsia Dezenvolvimentu Nasionál (ADN) inklui Sekretária Estadu Igualdade Inkluzaun (SEII), atu bele haree partisipasaun jéneru iha setór infraestrutura rasik.
Relatóriu ne’ebé lansa ne’e fó ba Governu hodi mellora no hadi’a di’ak liután polítika iha programa infraestrutura nian liuhosi polítika igualdade jéneru no inkluzaun sosiál.
Kona-ba asesibilidade ba ema ho defisiénsia, nia hatán, bainhira ko’alia kona-ba ema ho defisiénsia (EhD), Governu mós tau atensaun hela ba infrastrutura ligadu asesibilidade ne’e tanba ida-ne’e direitu fundamentál ida ba sira ne’ebé Governu tenke tau atensaun mak estrada, edifísiu públiku no sintina públiku.
Rekomendasaun relatóriu kona-ba jéneru no inkluzaun sosiál ne’e sei kontribui ba Governu nia objetivu ne’ebé foka liu ba “la husik ema ida iha kotuk” iha infrastrutura públiku.
Tanba, nia dehan, programa “La husik ema ida iha kotuk” ne’e signifika Governu sei fó apoiu ema hotu ne’ebé maihosi orijen no kultura diferensa iha prosesu dezenvolvimentu nasaun ida-ne’e nian.
Polítika ida-ne’e inklui grupu vulneravél sira hanesan grupu feto, labarik feto, ema ho defisiénsia no idozu sira, tanba relatóriu ida-ne’e reforsa Governu Timor-Leste nia kompromisu bazea ba deklarasaun Maubisse daruak nian.
Iha tinan 2015, nia dehan, Governu Timor-Leste komprometidu bazea ba deklarasaun Maubisse dahuluk atu promove no empodera sósiu ekonómiku feto sira-nian.
Iha outubru 2018, tuir nia, Governu Timor-Leste adota Deklarasaun Maubisse daruak nian ne’ebé inklui kompromisu atu hadi’ak feto rurál sira-nia moris to’o tinan 2023, liuhosi dezenvolvimentu infraestrutura.
Tanba ne’e, Ministériu Planeamentu no Ordenamentu (MPO) mak atribuidu ho alvu espesífiku tolu mak dahuluk kona-ba dezenvolve no aprova politika sira-ne’ebé garante katak projetu infraestrutura rurál sira-ne’ebé suporta no finansia hosi Governu sei fó empregu ho alvu 30% ba feto sira iha área rurál sira.
Daruak mak asegura katak empreza konstrusaun sira-ne’ebé lidera liuhosi feto hetan tratamentu preferensiál iha solisitasaun ba projetu infraestrutura Governu nian, no datoluk mak atu hasa’e kapasidade MPO nian atu fornese dadus dezagregadu tuir seksu no mós tuir kategoria sira ba feto no mane, ema ho defisiésia, lokalizasaun jeográfiku (urbanu no rurál), idade no seluk tan.
Ministru Obra Públika (MOP), Abel Pires, hateten projetu infraestrutura sira kona-ba jéneru no inkluzaun sosiál ne’e importante, nune’e MOP hahú instala hosi edifísiu MOP nian hafoin sei implementa ba edifísiu sira seluk.
“Projetu ida-ne’e importante tebes no ita mós hala’o ona esforsu balun hodi instala asesibilidade iha Ministériu Obra Públika nian. Agora tama ona iha konkursu públiku, nune’e ho ida-ne’e ita prepara ona kondisaun ba dahuluk iha ami-nia edifísiu depois mak ita haree ba li’ur,” nia dehan.
Nia informa, hirak-ne’e hetan apoiu hosi Konsellu Administrasaun Fundu Infraestrutura (KAFI), UN Woman, ne’ebé hahú tau ba prátika iha tinan 2023, ne’ebé hahú uluk iha edifísiu MOP mak hafoin ba edifísiu seluk.
“Oituan tan ami sei halo tipu de inspesaun ba fasilidade públiku sira kona-ba asesu ema ho defisiénsia ba infraestrutura, seguransa ba feto sira no oinsá inklui sira iha prosesu tomak,” nia esplika.
Tanba, nia hateten, iha durante ne’e iha perspetiva rua (2) mak inkluzaun durante ne’e projetu no mós servi grupu vuneravél sira liu-liu feto no sira-ne’ebe moris ho kondisaun defisiénsia
Vise Embaixadora Austrália, Suzy Wilson Uilelea, hateten projetu ne’e servisu hamutuk ho Governu Austrália no Timor-Leste hodi halo relatóriu no hasa’e nível inkluzaun iha projetu infraestrutura sira iha Timor-Leste.
“Tanba, reportajen relatóriu ne’e demonstra komitmentu iha infraestrutura mak haboot no importante nia rezultadu inkluzaun ne’e ba ema hotu-hotu,” nia dehan.
Jornalista : Osória Marques
Editór : Cancio Ximenes

