“Pentolan, pentolan..!”

DILI, 31 janeiru 2023 (TATOLI)—“Pentolan, pentolan…! Lian-bolu ne’e suli-sai hosi labarik ida-nia ibun. Nia liman rua dudu hela karosa kór matak, nia matan hateke tun-sa’e hodi buka-hateke ba ema sira-ne’ebé la’o ba-mai liuhosi estrada eis Merkadu Comoro nian.
Notísia Relevante: INDDICA husu PN fó prioridade aprova projetu-lei protesaun ba labarik
“Pentolan, pentolan..!” Iha loron manas nia okos, nia dudu karosa la’o ba oin, ho liman-karuk hamoos daudaun kosar be habokon nia reen-toos. Nia dada iis hateke tun-sa’e, eh Maromak tulun, sosa-na’in ida hakbesik ba nia ho oin midar.
“Alin, pentolan ida hira?”
“Ida sentavus 25, maun.”
“Ha’u hola $5 nian.”
“Di’ak maun”
Ho oin midar nia loke sana nia matan hodi hasai pentolan no sena ba nia moillu laran, nia haloot iha plastiku laran ho neineik no entrega ba sosa-na’in ne’e ho domin.
“Obrigado maun,” labarik ne’e hatán hodi simu osan hosi sosa-na’in ne’e ho hamnasa mihis.
Maske loron manas, labarik ne’e dudu nia karosa, hakat tuir dalan hodi buka osan-rahun ruma atu sustenta nia moris iha kapitál Dili. Hosi rendimentu ne’e, nia bele tau matan ba nia alin na’in-rua ne’ebé oras ne’e eskola iha eskola primaria ida iha Dili (nia lakohi temi eskola nia naran).
Loron ba loron, nia hatutan moris hodi hala’o atividade faan pentolan iha sidade Dili. Nia iha mehi hanesan labarik sira seluk ne’ebé kada dadeersan ba eskola, maibé tanba ninia kondisaun ekonomia la fo biban ba nia atu eskola. Mehi hakarak asesu eskola, hanesan loos lalehan be aas tebes, to’o nia lolo liman la to’o dauk.

“Ha’u putus eskola iha kelas enam tanba ha’u-nia inan-aman nia osan laiha. Entaun ha’u ajuda inan-aman hodi faan ema seluk nia pentolan,” Juvito da Costa, idade 16, ne’e haktuir ba Agência Tatoli, relasiona ho selebrasaun Loron Mundiál ba Labarik iha Dalan Ninin ne’ebé mundu selebra iha kada 31 janeiru, iha eis merkadu Comoro, Dili, tersa ne’e.
Daudaun ne’e, labarik hosi Rejiaun Administrasaun Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA) ne’e hela hamutuk ho nia inan iha Centro Eis Merkadu Comoro no aman mesak mak hela iha Oé-Cusse.
Ba nia, faan pentolan ne’e la’ós sai obstakulu ba nia atu hala’o moris iha kapitál Dili. Maske rai bele manas, sitausaun bele kruel, nia la sente tauk tanba liuhosi faan pentolan ne’e mak nia bele tulun nia inan-aman no bele tulun nia alin na’in-rua.
“Agora hanoin mak faan para ajuda inan-aman. Ha’u laiha hanoin ka vontade atu kontinua eskola tanba kuandu faan ne’e hetan osan barak. Ha’u sempre rai osan, ne’ebé ha’u hakarak faan duké eskola,” nia dehan ho hamnasa.
Nia inan laiha kbiit natoon atu halo pentolan ba nia atu faan, nune’e nia mós buka dalan hodi hakbesik-an buka ema seluk ne’ebé halo pentolan, nune’e nia sai hanesan ema ne’e nia empregadór hodi faan pentolan.
“Sempre sosa hotu. Dala ruma loron ida tomak ha’u bele hetan $30. Hosi $30 ne’e, ha’u-nia jatah $10. Ho ida-ne’e, ha’u sente kontente no hakarak duni faan tanba liuhusi ida-ne’e mak bele ajuda inan-aman,” nia hateten ho ksolok.
Nune’e, husu nia kona-ba eskola, nia sempre foti nia liman-kuana to’o iha nia hirus-matan hanesan polísia tranzitu sira hamriik iha dalan ninin hodi para karreta, katak nia faan pentolan ne’e hetan ona osan entaun nia laiha mehi atu hatutan fali nia eskola.
“Ha’u lakohi atu eskola ona no hakarak faan pentolan. Faan ba ha’u ne’e di’akliu, tanba ha’u bele rai mesak osan. Karik presiza hakarak sosa buat ruma ne’ebé ha’u presiza, tanba ne’e la hanoin ona atu eskola,” nia dehan hodi haloos sana matan ne’ebé doku metin pentolan ne’e ho kuidadu.
Nia mout iha mundu negósiu nian ne’e la’os tanba obriga hosi inan-aman ka ema seluk, maibé inisiativa ne’e mosu no mai duni hosi nia fuan laran. Katak, ho rendimentu inan-aman nian ne’ebé menus, inspira nia atu buka osan rasik atu apoiu ninia inan-aman no alin sira.
“Ha’u iha duni inisiativa (hakarak) no la’ós ema ruma mak haruka faan, maibé ha’u mak hakarak faan hodi bele hetan osan,” nia hateten.
Maske iha dadeer ne’e, sente anin mós manas, la hamate labarik ne’e ninia espíritu atu hakat ba oin. Nia hamoos kosar-been iha ninia oin ne’e ho liman tanan, nia dudu ninia karosa ne’e, la’o tutuir dalan ho oin midar.
“Pentolan, pentolan..!”
Direitu labarik ida-nian atu eskola no atu mout iha atividade negósiu ne’e iha labarik ida-idak nia liman, maibé labarik sira-ne’e iha direitu ba protesaun espesiál hosi inan-aman rasik, hosi komunidade no Estadu.
Ba protesaun labarik sira-nia direitu ne’e haktuir nanis ona iha Konstituisaun RDTL, liu-liu iha artigu 18 (Protesaun ba labarik-oan sira) ne’ebé iha alinea 1 hateten; Labarik sira iha direitu ba protesaun espesiál hosi família, komunidade, no mós estadu, liuliu hasoru hahalok hotu hanesan la tau-matan, diskriminasaun, violénsia, opresaun, abuzu seksuál no esplorasaun.
Iha alinea 2 ne’e haktuir, Labarik sira hetan direitu hotu-hotu ne’ebé mundu rekoñese, hanesan direitu sira-ne’ebé hakerek ona iha konvensaun internasionál, ne’ebé Estadu aprova no simu ona ka ratifika fila-fila.
Iha alinea 3 hateten, Labarik hotu-hotu ne’ebé moris iha kazamentu nia laran ka lae, iha direitu hanesan kona-ba protesaun sosiál.
Notísia Relevante: PN diskute projetu-lei protesaun ba labarik iha espesialidade
Jornalista : Osoria Marques
Editór : Cancio Ximenes

