Povu nia lian: joven sira husu Governu dignifika veteranu

DILI, 02 marsu 2023 (TATOLI)–Konstituisaun RDTL artigu 11 (Fó valór ba Rezisténsia) iha alinea 1 hateten, Repúblika Demokrátika Timor-Leste rekoñese no fó valór ba povu Maubere nia rezisténsia tinan atus ba atus hasoru dominasaun hosi rai-li’ur no mós ba sira hotu ne’ebé fó kontribuisaun hodi luta ba independénsia nasional.

Notísia Relevante: Riak Leman husu timoroan tau importánsia ba loron nasionál veteranu

Iha alinea 3 mós haktuir, Estadu asegura protesaun espesiál ba mutiladu funu nian, oan-kiak no mós sira seluk tan ne’ebé fó-an tomak ba luta independénsia no soberania nasionál nian, no proteje mós sira hotu ne’ebé partisipa ona iha rezisténsia hodi hasoru okupasaun hosi rai-seluk, tuir lei haruka.

Bazea ba artigu ida-ne’, Governu estebelse Dekretu-Lei Nú. 3/2016, ne’ebé Estadu Timor-Leste konsagra loron 3 marsu nu’udar loron nasionál ba veteranu sira.

Estadu deside loron 3 marsu ne’e sai Loron Nasionál veteranu tanba iha loron 3 Marsu 1981, Timor-Leste hahú reorganiza funu ba libertasaun nasional, hafoin baze-de-apoiu rahun.

Data istórika ne’e liga ba Konferénsia Nasionál FRETILIN iha Maubai (Viqueque) no iha loron 3 marsu ho orientasaun hosi membru Comite Central FRETILIN (CCF) sobrevivente na’in-rua, Xanana Gusmão no Ma’Huno, no konfrensista sira hili membru CCF na’in-sia (9) foun tan no foti desizaun importante lubuk ida, hodi reorganiza luta libertasaun nasionál iha territóriu tomak.

Hosi konferénsia ida-ne’e mak rezisténsia armada moris fila-fali iha ai-laran no povu hetan fali nia esperansa no halo mundu hakfodak.

Selebrasaun dahuluk ba Loron Nasionál Veteranu ne’e akontese iha tinan 2017, no veteranu no Kombatente Libertasaun Nasionál sira mak kompostu hosi frente armada, frente klandestina no frente esterna ka diplomátika.

Iha komemorasaun loron nasionál veteranu iha 3 marsu ba dala-VII (03 marsu 2017-03 marsu 2023) ne’e, liuhosi ‘Povu Nia Lian’, joven sira husu Governu atu dignifika veteranu sira-ne’ebé sei moris no veteranu éroi sira-ne’ebé sakrifika sira-nia-an hodi luta ba libertasaun nasionál.

Komunidade ida iha postu administrativu Soibada, Jesuina Marques Ricardo Naronam (tinan 33), hateten loron 03 marsu hanesan loron espesiál ida ba Timor-Leste, hodi hanoin fila-fali luta ba libertasaun nasioná, tanba loron nasionál ne’e asswa’in sira halo konferénsia nasionál hodi reorganiza fali rezisténsia iha Maubai-Aitana iha 1981.

“Tanba ne’e hanesan timoroan sente ksolok hodi komemora loron ne’e, tanba loron ne’e mesmu ita nia as’wain sira iha situasaun ida difisil maibé sira nafatin brani hodi reorganiza fila-fali rezidénsia.  Nune’e importante ba yimoroan hotu, tanba ida-ne’e hanesan loron istóriku ida, ne’ebé labele haluha.  Nune’e estudante sira kontinua estuda makaas hodi dezenvolve Timor-Leste iha futuru. No mós ba funsionáriu sira kontinua serbisu ho profisionál no responsavel atu presta serbisu ida di’akliu ba timoroan hotu,” nia hateten ba Tatoli, liuhosi WhatsApp, kinta ne’e,

Nia hato’o votu parabéns ba veteranu no ba eroi sira-ne’ebé fó sira-nia-an tomak luta ba libertasaun rai doben Timor-Leste ida-ne’e, tanba sira-nia dedikasaun mak ohin loron ema hotu goza, sira mate mak ohin loron lori Timor-Leste sai nasaun ida independente.

Tanba ne’e, nia sujere de’it ba Estadu nafatin dignifika veteranu sira-ne’ebé sei moris no eroi sira-ne’ebé mate ba ukun rasik-an, tanba ho espiritu no valór rezisténsia sira-nian iha konsolidasaun Estadu ida demokrátiku.

Estudante, Santidade Marinela Ribeiro (tinan 23) hateten, loron nasionál ba veteran ne’e importante tanba sira mak ohin loron Timor-Leste hetan naroman maieé presiza halo dezenvolvimentu ba rai ida-ne’e.

“Tuir ha’u-nia hanoin, loron nasionál veteranu ne’e importante tebes ba ita no ba nasaun Timor-Leste, tanba liuhosi loron ida-ne’e mak atu hanoin hikas fali ita-nia luta-na’in sira-ne’ebé uluk fó sira-an hodi luta ba eroi ida-ne’e atu hetan vitória hodi ukun rasik-an,” nia dehan.

Hanesan juventude ida, nia rekomenda ba maluk estudante sira hotu tenke banati tuir joven loriku asswa’in sira-nia ain-fatin hodi luta ba dezenvolvimentu nasionál.

Nia rekomenda ba Estadu ida-ne’e tenke tau matan no tau prioridade liu ba veteranu sira-ne’ebé luta iha funu libertasaun pátria, ne’ebé to’o agora seidauk goja sira-nia libertasaun ida-ne’e ho kontente.

“Husu ba Governu tenke halo revizasaun ba lei pensaun ba veteranu no kombatente libertasaun nasionál, hodi nune’e labele hamosu diskriminasaun kona-bá pensaun nian. Nune’e mós lei Estatutu Kombatente hodi nune’e labele minimiza ema-nia kontribuisaun luta ba libertasaun nasionál. No mós halo prosesu legál ba veteranu “falsu” sira-ne’ebé durante ne’e halo falsifikasaun dokumentu hodi hetan pensaun no kondekorasaun,” nia hateten.

Juventude Joel de Jesus do Carmo Marques (tinan 24) hatutan, liuhosi selebrasaun loron nasionál veteranu ba dala-VII ne’e, tenke fó liman ba malu hamutuk hodi valoriza ba eroi sira no mós tenke esforsu-an hodi dezenvolve rai ida-ne’e.

“Loron veteranu ne’e ita hanoin hikas ita-nia eroi sira-ne’ebé mate ba rai ida-ne’e. Tanba ne’e hakarak sujere ba Estadu no Governu katak presiza tau importánsia no fó valór ba loron importante ida-ne’e. Ho sira-nia sakrifisiu, nune’e presiza kria kondisaun di’ak ba ita-nia veteranu liuliu, ba hela fatin, ba tratamentu saúde no tau-matan mós ba veteranu no mártir libertasaun patria sira-nia oan liuhosi edukasaun ba dezenvolvimentu ba rai doben ida-ne’e,” nia dehan.

Foinsa’e Feto ida, Grasiela Freitas (tinan 26) hateten, presiza fó onra ba veteranu sira tanba sira mak sai Timor-Leste nia naroman hodi hetan independénsia ida-ne’e.

“Ha’u sente kontente bainhira selebra loron veteranu iha 03 marsu ba dalaVII. Nune’e ita tenke fó onra no respeita ba sira tanba liuhosi sira-nia sakrifisiu tomak mak ohin loron ita bele hetan independénsia,” nia dehan.

Nune’e, nia husu, joven sira tenke banati tuir sira-nia istória ba luta naruk hodi soe isin, fakar raan ba rai ida-ne’e.

“Loron nasionál veteranu ne’e importante ba ita jerasaun foun no ita joven futuru nasaun ne’e nian, tenke banati tuir saida mak sira halo ba rai ida-ne’e, nune’e fó apresia nafatin ba sira-nia esforsu no luta ne’ebé mak durante sira halo ona,” nia dehan.

Notísia Relevante: Veterana Kasian: “Lori ha’u-nia beik loke eskola ba labarik sira”

Jornalista   : Osória Marques

Editór         : Cancio Ximenes