Top

Rezultadu peskiza sira indika governu liuhusi Ministériu Edukasaun falla iha área formasaun ba profesór sira

Hakerek-na'in: Julião da Costa Belo, M.Sc

 

  • Edukasaun

Dezenvolvimentu edukasaun iha Timor-Leste ne’e hanesan fatór ida importante atu dezenvolve área sira seluk iha nasionál no nasaun tomak. Dezafiu ida ne’ebé iha área edukasaun mak falta formasaun ba profesór sira, liu-liu iha área siénsia exatas nia kona-ba atividade prátika iha laboratóriu. Iha dokumentu ofisiál sira husi Ministériu  Edukasaun Timor-Leste nian  hatudu  katak prinsípiu aprendizajen tolu ne’ebé konsidera fundamentál tebes mak hanesan : relevante diretu ba edukasaun no kulturál, promosaun ba dezenvolvimentu umanu integradu no aprendizajen sentrada iha alunu sira. Ho prinsipiu aprendizajen sira ne’e Ministériu Edukasaun tenke promove formasaun ba profesór sira liu-liu konsentra iha atividade prátika laboratóriu nian, atu nune’e, profesór sira bele manan esperiénsia  iha prosesu ensinu aprendisazen ba siénsia esperimentais nian no bele dezenvolve modelu aprendizajen experimental ho kualidade  tantu  iha  kontextu  Timor-Leste nian,  no mos iha kontextu internasional. Rezultadu peskiza iha tinan 2019 indika katak profesór barak, iha Ensino Secundário Geral (ESG) sei iha difikuldade liu-liu  kona-ba manuál alunu sira ne’ebé utiliza ba hanorin  tantu iha difikuldade sientifikamente no mós iha difikuldade  linguistikamente (Belo, 2019). Dezafiu sira iha Rezultadu peskiza ida ne’e fortifika tan husi rezultadu peskiza ne’ebé mak halo iha tinan 2021.

  • Rezultadu peskiza 2019  

Iha tinan 2019, peskizadór sira ba vizita eskola ensinu sekundáriu hamutuk 22 husi munisípiu 3 no halo entrevista ba profesór hamutuk 22 ( profesór sira 13  husi Díli, na’in 6  husi Baucau no profesór sira 3 husi Maliana) no aplika mós kuestionariu ba alunu na’in 2 husi eskola ida-idak atu halo konfirmasaun informasaun sira. Rezultadu husi peskiza ida nee indika katak eskola 14 (63,64%) husi munisípiu  3 (Díli, Baucau e Maliana) la iha laboratóriu, tanba ne’e mak, profesór sira ne’ebé hanorin disiplina fízika la realiza atividade pratika laboratóriu  hanesan previstu ona iha kurrikulu no manual do aluno.  Alende ida nee, iha eskola 7 (31,82%),  sasan ou materiál ba laboratóriu la suficiente tanba ne’e mak profesór sira ne’e mos la realiza sira nia atividade pratika iha laboratóriu maibé sira hatudu deit sasan ou materiál sira nee iha sala de aula laran, depois sira mós la dun komprende liafuan sira ne’ebé hakerek iha manuál alunu sira nian. Iha  eskola ida deit (4,54%) mak sasan ka materiál ba atividade pratika ne kuaze  kompletu (Belo, 2019)

Peskiza ida ne’e,  halo mós entrevista ba profesór sira hamutuk na’in 22 husi eskola ida profesór ida, husu profesór sira nian opiniaun kona-ba difikuldade ne’ebé mak sira infrenta ka hasoru no importância ba atividade pratika laboratóriu nian . husi 22 profesór sira ne’e, hotu-hotu  (100%) konsidera katak, atividade pratika laboratóriu ne’e importante teb-tebes maibé sira iha dificuldade boot kona-ba komprensaun liafuan ne’ebé mak hakerek iha manual do aluno nee no iha dificuldade mos koba ba utilizasaun prosedimentu experimental (protokulu experimental) nian. Dadus indika mos katak 59,09% husi profesór sira ne’e nunka tuir formasaun ruma tantu husi INFORDEPE ou husi UNESCO; 22,73 % husi profesór mak tuir ona formasaun husi UNESCO no  9,10% deit husi profesór mak tuir formasaun husi INFORDEPE no 9,10% husi profesór sira tuir ona formasaun ne’ebé mak fo husi instituisaun relevante seluk. Husi dificuldade sira nee hotu mak, 14  (63,64%) profesór rekomenda ba Ministériu Edukasaun atu halo konstrusaun laboratóriu no distribui materiál laboratóriál ba eskola sira;  profesór na’in 8 husu ba Ministériu Edukasaun atu distribuisaun materiál de’it tanba sala laboratóriu iha sira nian eskola  iha ona. Rekomendasaun seluk importante husi profesór sira (100%) mak sujere ba Ministériu Edukasaun atu promove formasaun espesialidade siénsia exatas nian mak hanesan Fízika, Quimika, Biologia no Matemátika  kona-ba atividade prátika laboratoriál nian . (Belo, 2019)

  • O Resultado pesquisa no ano 2021

Peskiza ne’ebé realiza iha tinan 2021 ne’e, ho titulu  “Elaboração de conteúdos científicos-pedagógicos da disiplina de Física para a lecionação do 10º Ano de escolaridade do Ensino Secundário” ne’e hanesan kontinuasaun husi peskiza ne’ebé halo iha 2019. Peskiza ida ne’e aplika kuestionáriu 24 ba munisípiu haat iha Timor-Leste, profesór na’in 5 husi ainaro, na’in 6 husi Lautem, na’in 6 husi Manatuto no na’in 7 husi manu-fahi. Rezultadu husi peskiza ida ne’e indika katak profesór sira halo planu da aula baseia ba konteúdu iha manual do aluno e guia do profesór, maibé la konsege hanorin hotu konteúdu sira, hanesan prevista ona iha kurríkulu nasionál. Dadus indika katak 58,33% husi profesór sira ne’e dehan sira la konsege hanorin hotu konteúdu sira ne’ebé existe ona iha manual do aluno ba sira nian estudante sira ho motivu tempu limitadu no menus kompresaun tantu iha difikuldade sientifikamente no mós linguistikamente. Tanba ne’e mak, profesór sira ne’e iha difikuldade ba preparasaun halo rezumu materia nian no 41,67% de’it mak dehan sira konsege hanorin hotu konteúdu sira ne’e, maibé halo deit rezumu ba konteúdu, la inkui atividade pratika laboratorial, ne’ebé prevista ona iha manual do aluno. Kona-ba formasaun konteúdu nian, 50% husi profesór sira ne relata katak, sira seiudak tuir formasaun ruma no 50% husi profesór sira ne’e mak dehan sira tuir ona formasaun husi INFORDEPE, maibé ba konteúdu ida deit husi konteúdu tolu ne’ebé existe iha manual do aluno. Dadus indika katak 66,67% husi profesór sira ne’e iha ona kunesiemntu kona-ba Microsoft Office hanesan: Word, Excel e PowerPoint no  sei iha  33,33% husi profesór sira ne’e seidauk hatene  uza Microsoft.  (Belo & Lunardi, 2021)

Rezultadu husi peskiza mista (Peskiza 2019 no Peskiza 2021) sira iha leten nee,  finansia husi instituto Nacional de Ciências e Tecnologia (INCT), ne’ebé mak institutu ida ne’e tutela husi   Ministério do Ensino Superior, Ciência e Cultura (MECC) no relatóriu sira husi peskiza rua nee peskizadór sira entrega ona ba INCT.

  • Rekomendasaun ba IX Governu Konstitusionál

Bazea-ba  rezultadu kona-ba peskiza 2019 no peskiza 2021, hakerek-na’in hakarak fó sujestaun ba IX Governu Konstitusionál mak hanesan tuirmai ne’e :

  1. Ministériu Edukasaun tenke distribui sasan ka materiál laboratóriu nian ba disiplina sira siénsia exatas (Física, Química, Biologia e Matemática) ba eskola bázika, eskola sekundária sira  no kontrui mós laboratóriu ba eskola sira ne’ebé mak seidauk iha laboratóriu, atu nune’e profesór no aluno sira bele realiza atividade prátika.  Hanesan ne’e mak bele garante kualidade edukasaun ba alunu sira liu-liu iha área exata nian, bainhira sira termina sira-nia estudu iha ensinu sekundáriu, sira sei kontinua sira-nia estudu iha universidade atu hili kursu ne’ebé importante, hanesan enjeñaria no kursu sira seluk ne’ebé mak bele benefísia ba  ita-nia nasaun ne’ebé sei iha hela prosesu dezenvolvimentu.
  2. Ministériu Edukasaun liuhusi INFORDEPE tenke fó formasaun kona-ba teóriku (konteúdu) no pratika ba disiplina sira siénsia ezatas ba profesór sira iha ensinu báziku no ensinu sekundáriu atu nunee bele fasilita sira-nia atividade prátika iha laboratóriu ensinu aprendizajen nian.
  3. INFORDEPE hanesan institutu públiku ida ne’ebé mak ninian misaun atu promove formasaun sira ba pesoál dosente no profisionál sira husi edukasaun tenke halo rekrutamentu ba formadór sira permanente liliu formadór sira iha área siénsia exatas nian, atu nune’e bele servisu permanente INFORDEPE, antes atu halo formasaun ruma krik, tenke prepara di’ak tanba formasaun ne’ebé liu ona ba ne’e formadór barak mak konvidadu deit no fim implika formasaun la iha kualidade.
  4. Ministériu Edukasaun tenke nomea ema sira ba okupa kargu xefia hahú husi diretór jerál ba to’o diretór eskola sira ne’e, hotu-hotu tenke liuhusi konkursu públiku no ba diretór eskola sira ne’e tenke iha mínimu kompeténsia 5 mak hanesan: kompeténsia personalidade, kompetensia profissional, kompetensia pedagojiku, kompetensia uza teknolojia multimédia no kompeténsia seluk ne’ebé importante mós hanesan domíniu língua portugeza pelu-menus iha nível B, atu nune’e bele garantia ninian funsaun sira hanesan: implementador, diriji, orientadór, planeajamento, organizar, supervicionar, promover, revistar, verificar, inspecionar, atender, coordenar, rever ba sira nia atividade hotu em relasaun ho prosesu ensinu aprendizajen ho maneira efikas ho efisiénsia, se lae diretor eskola balun sai fali bareira ba desenvolvimente edukasaun nian.
  5. Ministériu Edukasaun tenke analiza dadus husi profesór sira iha teritóriu nasionál hotu atu bele iha informasaun kredivel kona-ba kuantidade profesór sira ne’ebé mak sei presiza atu reforma ou atu rekruta, atu nune’e bele hetan ideál turma ida bele iha 25 too 30 alunus ho profesór 1. Rekrutamentu ba profesór sira ne’e tenke liuhusi konkursu públiku la’ós hanesan akontese liu ba ne’e, governu halo de’it dekretu lei, ema hotu ba kontratadu ou ba permanente, to’o ikus implika mak la fó oportunidade ba graduadu foun sira husi universidade sira tantu husi universidade privada no mós husi universidade públika, to’o ikus ladun garantia iha kualidade.
  6. Ministériu Edukasaun tenke fó oportunidade (subsídiu) ba profesór sira atu kria manuál suplementu ou bele konsidera rezultadu peskiza husi instituisaun/universidade públika ou privada em relasaun manuál suplementu. Ne’e hanesan materiál didátiku ida hodi distribui ba profesór no alunu sira iha ensinu báziku ou sekundáriu hodi bele diminui sira-nia difikuldade.

 

Referénsia Bibliográfika

  • Da Costa Belo, Julião (2019) “As atividades laboratoriais no ensino Secundário”.
  • Da Costa Belo, Julião e Lunardi, Graziela (2021) “Elaboração de conteúdos científico-pedagógicos da disiplina de Física para a lecionação do 10º Ano de escolaridade no Ensino Secundário Geral”
  • De Andrade Marconi, M., & Maria Lakatos, E. (2013). Fundamentos de Metodologia Científica (5 edição). São Paulo.
  • Cristiano Prodonov, Cleber e Cesar de Freitas, Ernani, “Metodologia do trabalho científico: Métodos e técnicas da pesquisa e do trabalho acadêmico” 2ª edição, Celso Eduardo Stark, Rio de Janeiro, (2013),
  • Halliday, D., Resnick R. e Walker, J., Fundamentos de Física, Vol. 1, 7a edição, Ed. LTC.
  • LUNARDI, G. Dissertação de Mestrado. Uma experiência na formação de professores em Timor-Leste: das condições de produção aos sentidos construídos no enfoque CTS. Universidade Federal de Santa Catarina (UFSC), Florianópolis, SC, Brasil,
  • LUNARDI, Relatório técnico. Laboratório Didático de Ciências e Matemática (LDCM). Instituto Nacional de Formação de Docentes e Profissionais da Educação (INFORDEPE), Dili, Timor-Leste, 2014.
  • RDTL, MEJD. (2008). Lei de bases da educação. Decreto-Lei 14/2008, de 29 de Outubro.
  • RDTL, MEJD. (2011). Plano Curricular do Ensino Secundário Geral.
  • RDTL, MEJD. (2011). Plano Estrategéco Nacional da Educação 2011–2030. pg. 1–259.
  • RDTL, MEJD. (2011). Programa de Fisica 10.o, 11.o e 12.o ANOS DE ESCOLARIDADE. pg 1–59.

 

Elabora husi :

  • Julião da Costa Belo, M.Sc. (docente Física/Coordenador do Curso da Ciência Exatas da UCT)

Nº Telemóvel: 78508468

Correio eletrónico: juliaodacostabelo079@gmail.com

Apoio husi:

  • Graziela Lunardi (Diretora da Faculdade Educação, UCT)

Nº Telemóvel: 78325031

Correio eletrónico: grazyluna@hotmail.com

  • Os professores do curso da Ciência Exatas da UCT

 

 

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!