Tinan 1999: Suzana Cardoso konsege entrevista Xanana Gusmão iha prizaun Cipinang

DILI, 07 setembru 2023 (TATOLI)—Antigu jornalista Suara Timor Timur (STT), Suzana Cardoso, hateten hafoin Sekretáriu Jerál Nasaun Unida, Kofi Annan, anunsia rezultadu konsulta populár iha 04 setembru 1999, nia ho kolega jornalista estranjeiru seluk buka salva aan evakua ba Jakarta, Indonezia.

Notísia Relevante: Rai-Hún Mutin Sa’e Daudaun Ona..! (XV)

Iha Jakarta, nia hatutan, nia hala’o nafatin atividade jornalizmu hodi buka tempu no konsege entrevista eskluziva ho Komandante em Xefe FALINTIL no Prezidente Konsellu Nasionál Rezisténsia Timorense (CNRT) ne’ebé katigu hela iha prizaun Cipinang, Jakarta, Indonézia.

“Hotu tiha, ha’u fó tiha pergunta balun hakerek de’it ho liman pois dudu de’it ho liman, depois hau sai fali mai. Ba loron daruak, maun Xanana baibain gosta fuma sigaru Marlboro, entaun ha’u hola tiha sigaru masu lima (5) tau iha plástiku no uluk tape record boot loos ne’e, ha’u hatais sapatu luan tau tiha meas pois sira revista tun de’it laran la revista. Entaun, hatama tiha tape record no lapizeira ba tiha laran, depois lori sigaru ne’e ba sira ckeck tiha hotu la hetan, tama ba laran lori liman halo monsu sigaru sira halo monu namkari tiha ba rai, iha biban ne’e ha’u lori lapizeira no buti kedas tape record nia kor mean ne’e halo gravasaun,” Antigu jornalista Suara Timor Timur (STT), Suzana Cardoso, hateten ba Agência liuhosi programa “Entrevista Eskluziva” ho tópiku ‘Jornalista nia konstibuisaun hodi haklaken lia-loos ba ukun rasik aan liuhosi konsulta populár’ iha estúdiu Agência Tatoli, Faról, segunda (04 setembru 2023).

Nia hateten, pergunta xave ne’ebé nia husu ba Xanana Guamãon mak oinsá Prezidente CNRT nia pozisaun ba opasaun rua kona-ba autonomia ka rezeita autonomia espesiál, bainhira pro-intergrasaun mak manán eleisaun iha Konsulta Populár 1999 ne’e mak ema sei hili Xanana sai governadór ba Timor-Timur (Timor-Leste).

“Ne’e mak nia (Xanana) dehan hanesan ne’e, bainhira ha’u eleitu sai governadór ba Timor-Timur, husik ba ha’u sai Governadór Abílio Ossorio Soares ninia motorist no no sai agrikultór ne’ebé hamoos Abilio nia toos, maibé to’o mate mós ha’u nunka simu autonomia espesiál,” Suzana haktuir Xanana ninia deklatrasaun.

Oinsá kona-ba estudante timoroan sira halo manifestasaun pásifika hodi temi Xanana ninia naran hodi ezije Governu Indonézia atu sai hosi prizaun, Xanana hatán, saida mak ita-boot sira halo ohin ne’e sura katak imi eroi, maibé loron ohin sai eroi no aban nia sai fali traidór no loron ohin nia sai traidór ne’e llron aban nia sai eroi.

Nia hateten, saida mak nia sente no saida mak nia kontribui iha 1999 ne’e, tanba nia parte momentu ne’eba aleinde sai jornalista iha Suara Timor Timur (STT) no nu’udar mós ativista pro-independénsia iha Universitas Timor Timur (UNTIM), iha Dewan Solidaritas Mahasiwa Pemudah dan Pelajár Timor Timur (DSMPPTT), entaun nia-parte hatene prosesu oinsá TL luta ukun rasik aan ida-ne’e.

“Ha’u foka liu ba jornalista, tanba ha’u-nia background hanesan jornalista katak, ita tenke haree liu saida mak hosi li’ur invade mai ita tempu ida agora ne’e, ita la’ós dehan agora ita ukun aan totál, tenke haree liu ba ekonómia ne’e ita la ukun aan ida. Entaun, signifika prosesu luta ne’e sei naruk, bainhira ita no ha’u rasik hanesan jornalista la sente ukun aan no la sente hosi livre parte hotu-hotu liuliu hodi ha’u hetan moris di’ak no moris seguru. Dalaruma iha uma preokupa loos ha’u-nia oan nia sai ba dala ruma ho kondisaun sai ba li’ur fila-fali mak keta ema baku no hana iha li’ur, entaun ne’e mak ita nia prosesu sei naruk,” bia hateten.

Nune’e buat rua ne’e ita jornalista presiza luta iha agora foka liu mak ekonomia ho seguransa.

“Uluk ami luta iha palku livre kuandu halo kampaña, sosializasaun tama ona ba referendu, ami sempre dehan bapa javanese sira tenke sai, nune’e ita la’o livre durante oras 24, ita la’o ema labele sek Kartaun Eleitorál (KTP=Kartu Tanda Penduduk). Maibé, agora ukun aan tiha ita lao kalan la livre fali, entaun seguransa seidauk livre mai ita. Ami nu’udar inan, preokupa ba oan sira liluiu oan mane sira sai kalan fila mai seguru ka lae,” nia dehan

Nune’e, nia husu ba jornalista timoroan hotu atu kontinua apreende hodi sai jornalista matenek no profisionál hodi bele hala’o misaun kontrolu sosiál ne’ebé di’ak ba nasaun.

“Vokasaun jornalista ne’e ita apreende sein koñese tempu, tanba hosi ita nia apreende sein tempu ne’e mak ita promove ita-nia an sai jornalista ne’ebé matenek no profisionál, tanba ita-nia intelektualidade ne’e mós bele sai kontrola sosiál ne’ebé di’ak ba ita nia rai Timor-Leste,” nia dehan.

Nu’udar eis jornalista Suara Timor Timur (STT) ne’ebé iha tempu ne’eba hala’o misaun hodi hela kobertura antes konsulta populár to’o 04 setembru 1999,  nia hatoó reflesaun ba loron istóriku ida-ne’e.

“Loron 04 agostu nu’udar finalidade luta hosi timoroan sira durante hahú iha inísiu hafoin invazaun (okupasaun ilegál militár Indonézia iha Timor-Leste) no  Loron 30 agostu hanesan loron id aba povu nia vota, Maibé, ida-ne’e  de’it seidauk fó satisfasaun ba timoroan sira inklui ami sira iha  jornalista, tanba rezultadu ne’e mak ita hakarak hatene loloos. Maske antes ami rona tiha ona, maibé ida anúnsiu ofisialmente mak sai hanesan determinasaun liu ba Timor-Leste nia prosesu naruk tomak durante ba luta ukun rasik an,” nia dehan.

Notísia Relevante: Milísia mós bolu jornalista GPK..!

Jornalista : Nelson de Sousa

Editór      : Cancio Ximenes