Top

PM Xanana konsidera simeira ASEAN-Austrália fortifika amizade dezenvolve ekonomia

Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, hato’o diskursu iha ASEAN-Austrália, iha Sentru Konvensaun Melbourne, Austrália, kuarta (05/03/2024). Imajen/Mídia GPM

DILI, 06 marsu 2024 (TATOLI)–Primeiru-Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão konsidera simeira Asosiasaun Nasaun Sudeste Aziátiku (ASEAN)-Austrália ne’ebé selebra tinan 50 (1974-2024) atu fortifika liután lasu amizade, solidaridade no unidade hodi respeita malu entre país membru sira hodi kontinua hamutuk dezenvolve ekonomia no investe ba rekursu umanu hodi forma líder foun iha futuru.

“Simeira ne’e hanesan reflesaun ida kona-ba saida maka akontese ona no saida maka sira hakarak atu halo. ASEAN no Austrália bele serbisu hamutuk nafatin ba to’o tinan 50 mai tan no asosiasaun haree katak, iha programa barak Austrália apoia sira no agora ba oin konsentra atu apoia maka’as iha regra no ierárkia ne’ebé estabelese ona,” PM Xanana hato’o diskursu liuhosi nota ne’ebé Agência Tatoli asesu, kuarta ne’e.

Xefe Governu agradese tanba maski Timor-Leste hanesan observadór no partisipa iha simeira ne’e hodi rona espriénsia hosi líder asosiasaun ne’ebé tau hanoin tuir Austrália atu fó prioridade ba investimentu rekursu umanu, kooperasaun iha setór negósiu no ekonomia, serbisu hamutuk iha área defeza, seguransa tasi no área prioridade seluk tan.

“Ita agradese tanba kona-ba ASEAN, Austrália prontu atu apoia iha hanoin komunidade asosiasaun iha área rekursu umanu, depois mak haree ba ekonomia, sosiál, edukasaun, saúde no programa barak ne’ebé sira halo ona no sei kontinua nafatin. Tanba ita Timor-Leste apreende hodi rona rai seluk nia esperiénsia hodi husu kooperasaun ne’e bele la’o di’ak liután iha tinan mai ne’e,” Xanana tenik.

Notísia relevante : Laos kontinua apoiu Timor-Leste hodi sai membru permanente ba ASEAN

Antigu Xefe Estadu ne’e apresia katak iha simeiru ne’e líder ASEAN sira ne’ebé toka mós konflitu ne’ebé akontese iha nasaun Myanmar, Israel, Palestina, Ukrania no Rusia presiza atensaun maka’as hosi líder mundiál ASEAN no apoia hosi Organizasaun Nasaun Unida (ONU) atu solusiona hodi hapara funu hodi evita povu no labarik kiik labele mate no sai vítima bebeik, nune’e harii dame no harii Estadu ida metin ba oin.

Líder Karismátiku ne’e haree ba intervensaun líder ASEAN sira nian importante tebes atu hapara funu no promove páz hodi povu no nasaun idak-idak bele dezenvolve nasaun no harii Estadu tuir prinisipiu demokrátiku.

“Importante tebes, líder mundiál tenki hakas-an liu atu halo diálogu iha fatin sira ne’ebé sei mosu funu, no poder boot sira iha nasaun ida-idak, favór ida imi ko’alia ba malu ba hodi evita problema, tanba ita haree Palestina ho Ukrania, Israel, Palestina no krize iha Myanmar ninian, ita mós lakohi iha Ásia Pasífiku labele hetan problema funu, tanba seguransa, estabilidade, hotu-hotu kumprimitidu respeita malu garante seguransa, estabilidade no pás hodi ita bele kria klima ida atu permite dezenvolvimentu ekonomia iha ASEAN nian,” Xanana reafirma.

Primeiru-Ministru konsidera esperiénsia ne’ebé Timor-Leste rona no apreende hosi país membru sira iha simeira ASEAN-Indonézia, ASEAN-Japaun no ASEAN-Austrália atu lori Timor-Leste prepara-an aposta barak ba iha investimentu rekursu umanu mak sai prioridade hodi lori Timor-Leste sai membru plenu iha tinan 2025.

Ih biban hanesan, Primeiru-Ministru Austrália, Anthony Albanese MP, deklara Austrália sei kontinua serbisu hamutuk atu hadi’a dezenvolvimentu ekonomia no kapasitasaun ba foin-sa’e sira atu sai líder di’ak ida nasaun ASEAN.

“Austrália iha kompromisu atu serbisu hamutuk ho país ASEAN tomak hodi harii dame iha nasaun ida-idak ho konfiansa no transparénsia ba malu atu hetan moris armonia,” Anthony Albanese kompromete.

Foka ba prioridade haat

Simeira ASEAN Austrália foka área prioridade haat ne’ebé sai mata-dalan ba susesu iha futuru maka kooperasaun iha área negósiu no investimentu, kooperasaun iha setór marrítima, tranzisaun iha klima no enerjia ne’ebé moos no prepara lideransa foun ba futuru.

Tema haat ne’e sai nu’udar deklarasaun importante no prioridade ba simeira Melbourne ne’ebé sei implementa hodi fó susesu ba atividade negósiu no investimentu ne’ebé forte no iha responsabilidade atu fiar ba malu iha serbisu marrítima no prepara líder foun ba nasaun idak-idak.

Daudaun ne’e, Austrália apoia fundu hamutuk milliaun $2 hodi harii no dezenvolve investimentu iha Ásia pasífiku. Tuir dadus investimentu Austrália ho ASEAN iha tinan 2022 hamutukmillaun $307-resin.

Nune’e mós, Prezidente Rotativa ASEAN no Primeiru-Ministru Repúblika Povu Laos, Sonexay Siphandone, agradese tebes hodi lidera simeira Austrália-ASEAN ba dala-50 ne’e sei fortifika liután kooperasaun nasaun membru hodi kontinua fortalese relasaun di’ak hanesan parseiru, amigu no nasaun viziñu sira iha rejiaun.

Nia dehan, Laos orgullu sai parseiru forte no kleur ho Austrália iha  relasaun ne’ebé rai rua harii hosi prinsípiu respeita malu, komprende ba malu no serbisu ne’ebé sólidu.

Laos no Austrália sei kontinua serbisu hamutuk hodi haforsa kooperasaun bilaterál ne’ebé estabelese ona hodi fó susesu ba kooperasaun bilaterál tuir pilar haat ne’ebé Austrália deklara ona.

Nu’udar uma-na’in ba ASEAN, Laos agradese hodi bolu atensaun ba país hotu serbisu hamutuk foka área prioridade hirak ne’ebé tama iha ajenda asosiasaun nian.

Primeiru-Ministru Repúblika Povu Loas, Sonexay Siphandone, reforsa estratejia ekonomia país ASEAN-Austrália sei kontinua to’o tinan 2040 importante tebes ba país no povu ASEAN tomak.

Jornalista     : Antónia Gusmão

Editora          : Julia Chatarina

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!