Semana oin: Komisaun F diskute alterasaun lei Kombatente Libertasaun Nasionál iha espesialidade

DILI, 02 maiu 2024 (TATOLI)—Komisaun F ne’ebé asuntu Saúde, Seguransa Sosiál no Igualidade Jéneru iha Parlamentu Nasionál (PN), tau ona ajenda iha semana oin hahú halo diskusaun faze espesialidade ba proposta-lei númeru 7/VI (1a), alterasaun datoluk lei númeru 3/2006, 12 abríl, kona-ba Estatutu Kombatente ba Libertasaun Nasionál.
“Ohin, reuniaun no diskusaun preparasaun ba proposta-lei ko’alia kona-ba asuntu kombatente libertasaun nasionál ne’ebé semana oin sei halo diskusaun iha faze espesialidade,” Sekretáriu Komisaun F, Deputadu Luis Caldeira, informa iha resintu Parlamentu, kinta ne’e.
Komisaun F sei konvida husi parte Governu ho entidade kompetente sira seluk atu mai halo diskusaun no diskusaun faze espesialidade iha komisaun ne’e sei diskute espesífiku kada artigu iha proposta-lei ne’e.
Iha 29 abríl 2024, PN liuhusi reuniaun plenária aprova proposta-lei númeru 7/VI(1a), alterasaun datoluk lei númeru 3/2006, 12 abríl, kona-ba Estatutu Kombatente ba Libertasaun Nasionál iha faze jeneralidade ho votu favór 39, kontra zero no abstensaun 19.
Nune’e, meza PN envia hikas proposta-lei ne’e ba komisaun F atu kontinua trata iha faze espesialidade.
Ministru MAKLN, Gil da Costa Monteiro “Oan Soro” ne’ebé aprezenta proposta-lei númeru 7/VI (1a), alterasaun datoluk lei númeru 3/2006, 12 abríl, kona-ba Estatutu Kombatente ba Libertasaun Nasionál, hakarak altera artigu hamutuk 14 iha lei vijente.
“Iha loron 25-26 janeiru 2024, ministériu halo ona konsultasaun aberta ho estrutura KKLN nasionál no munisipál nu’udar órgaun úniku reprezentante husi kombatente, nune’e ministériu submete no aprezenta proposta alterasaun ba artigu sira hanesan artigu 3, 10, 11, 12, 13, 15, 18, 27, 28, 35 no revoga artigu 17 Komisaun Omenajén nune’e reajusta husi artigu 8, 15, 18, 31, 32 no ikus liu hasai letra eis iha artigu 38 husi Estatutu Kombatente hodi hetan apresiasaun husi Konsellu Ministru antes lori mai uma-fukun Parlamentu Nasionál,” nia hateten.
Nu’udar baze ba implementasaun, tanba ne’e hahú iha tinan 2006 komesa halo ona validasaun ba kombatente no mártir hamutuk rihun 7668 tuir grau ida-idak.
Husi númeru ne’e hamutuk ema benefisiáriu ba pensaun kombatente no mártir 28.281, iha mandatu Governu Konstitusionál da-sia ba tinan 2023 nia rohan finaliza verifikasaun dadus tinan 2009 ne’ebé ho nia totál rejistu rekerente hamutuk 124.680.
Ida-ne´e, hein validasaun finál sei rezolve mós dadus pendente no reklamasaun husi primeriu rejistu hamutuk rihun 10.391, no iha períodu mandatu ida-ne’e sei kontinua halo abertura rejistu datoluk hodi konklui.
Maibé, nia dehan, iha períodu ida-ne’e mós mosu lamentasaun barak husi komunidade kona-ba dadus veteranu, tanba ne’e iha mandatu Governu da-sia identifika problema barak kona-ba falsifikasaun dadus, prizaun, sertidaun óbitu no seluk tan.
Iha mós rekoñesimentu baze apoiu estatutu kombatente sira-ne’ebé mate iha ai-laran no iha vila, diskriminasaun ba determinasaun husi estrutura diretiva sira kona-ba dedikasaun ou eskluzividade, la rekoñese estudante no eis funsionáriu sira-ne’ebé uluk kontribui mós ba luta maibé balun simu hela pensaun.
Família sira husi kombatente falesidu sira ezije rejistu no asesu pensaun no problema ekonómia sira seluk, aleinde ne’e inan feton sira-ne’ebé uluk hetan violasaun tanba hakarak defende inteerese ukun-aan, ikus mai sosiedade ida ne’e prega liafuan ba sira hanesan vítima no esplora ba nia istória no hodi sai ba konsumu públiku.
Ida-ne´e, nu’udar Estadu la permite, tanba halo intimidasaun ba ema-nia psikolójia no nia dignidade, ikus família sira sente moe no hirus, nune´e ho hanoin katak lei tenke fó fatin ba sira hodi dignifika sira-nia terus nu’udar kontribuisaun ba luta no hodi bele permite armónia sosiál no estabilidade polítika nasionál,
“Proposta alterasaun ne’e kumpre ba kompromisu programa Governu da-sia hodi rezolve preokupasaun sira husi kombatente no família mártir libertasaun nasionál ho objetivu atu rekoñese estudante no eis funsionáriu sira-nia kontribuisaun, valoriza inan feton sira-nia sofrimentu ho estatutu nu’udar patriota libertasaun nasionál, kontrola rekomendasaun ba dedikasaun eskluziva tenke bazea ba partisipasaun la’ós ona ho determinasaun husi estrutura sira sempre mate iha baze apoiu no durante rezisténsia hodi define sira-ne’ebé mate,” nia dehan.
Tanba, tuir nia, inimígu fó dalan ba família husi kombatente falesidu hodi rejistu determina direitu ba pensaun sobrevivénsia, rekoñese baze apoiu ba direitu prestasaun pekunária únika 3-7, atribui pensaun pekunária únika ba família kombatente felesidu ne’ebé la konsege simu sira-nia direitu.
Seluk atu proteje investimentu fundu veteranu ne’ebé dezenvolve husi Konsellu Kombatente Libertasaun Nasionál (KKLN), nu’udar kontribuisaun ba prosesu dezenvolvimentu sustentável tuir prinsípiu libertasaun ba povu.
Enkuantu tuir, textu orijinál iha Proposta-lei númeru 7/VI(1a), alterasaun datoluk lei númeru 3/2006, 12 abríl, kona-ba Estatutu Kombatente ba Libertasaun Nasionál atu altera artigu 3, 8, 10, 11, 12, 13, 15, 18, 27, 28, 31, 32, 35 no 38.
Iha diskusaun faze jeneralidade ne’e parte inisadór proposta-lei husi Governu hato’o uluk intervensaun no tuir mai hato’o relatóriu no paresér husi Komisaun F, katak proposta-lei ne’e obedese iha jeneralidade, kumpre rekezitu formál, konstituisionál no rejimentál, nune’e iha kondisaun apresia iha plenária.
Iha diskusaun jeneralidade ne’e, diskute foku ba prinsípiu no sistema proposta-lei ne’e, nune´e diskusaun tuir mai faze espesialidade mak sei diskute espesífiku kada artigu ba matéria proposta-lei ne’e.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

