Komisaun G hahú halo audiénsia públika ba Proposta-Lei Baze Ensinu Superiór

DILI, 15 maiu 2024 (TATOLI)—Komisaun G ne’ebé trata asuntu Edukasaun, Juventude, Kultura no Sidadania iha Parlamentu Nasionál (PN), kuarta ne’e, hahú halo audiénsia públika ba proposta-lei númeru 5/VI(1a)-Lei Baze Ensinu Superiór.
Entidade sira-ne’ebé komisaun konvida mak hanesan Institutu Nasionál Siénsia no Teknolójia (INCT, siglá portugés), Ajénsia Nasionál Avaliasaun no Akreditasaun Akadémiku (ANAAA) hodi rona sira-nia hanoin ba proposta-lei ne’e.
“Ohin, ita halo audiénsia públika ho entidade sira-nia hanoin ba proposta-lei ne’e. Hafoin ne’e, ita sei konvida universidade sira hotu iha rai-laran no entidade sira seluk,” Prezidente Komisaun G, Armando dos Santos Lopes, hato’o hafoin ramata audiénsia iha sala komisaun iha Parlamentu Nasionál.
Konteúdu husi proposta-lei ne’e atu rezolve problema ensinu superiór bazea ba petisaun husi ita-nia estudante sira, ezemplu hanesan Institutu Politékniku Betano (IPB) durante ne’e sira ho de’it diploma D1, D2 ida-ne’e bainhira ba aplika vaga serbisu ruma iha nasaun ne’e la prienxe kriteira tanba hotu-hotu simu diploma lisensiatura, nune’e iha proposta-lei ne’e hasa’e grau kursu.
Durante audiénsia ho INCT ho ANAAA hato’o sira ninia hanoin ba inisiativa ne’e konsidera importante tebes tanba liga mós ho papél instituisaun rua ne’e.
“Sira husi INCT hato’o iha proposta rua ka tolu, tanba sira-nia papél importante ba proposta-lei ne’e. Proposta ida mak kona-ba inovasaun tanba iha Timor-Leste ita presiza komesa hahú ona tama ba inovasaun ne’ebé halo komparasaun ho nasaun sira seluk, aléinde inovasaun papél ida importante husi INCT,” nia dehan.
Aleinde ANAAA mós durante ne’e halo avaliasaun no halo akreditasaun ba fakuldade ne’ebé iha kada universidade sira mós husu sira-nia papél mós importante ba proposta-lei ne’e.
Hafoin audiénsia públika ramata ho entidade sira komisaun sei hato’o ninia relatóriu no paresér ba apresiasaun inisiál hodi kontinua diskute inisiativa ne’e iha plenária faze jeneralidade, tanba ne’e agora iha proposta-lei ne’e iha artigu hamutuk 14, nune’e ho proposta sira-ne’ebé aprezenta bele aumenta artigu iha diskusaun tuir mai iha faze espesialidade ne’ebé sei tama espesífiku diskute kada artigu.
Prezidente Ezekutivu INCT, José Cornelio Guterres, hateten INCT hetan konvida husi Komisaun G iha PN hodi bele mai iha ne’e atu hato’o hanoin ruma kona-ba dezenvolve di’ak liután proposta-lei ne’e.
“Ami fó hanoin ba lei ida-ne’e, nia papél INCT importante ba Timor-Leste, maibé iha lei ne’e fó espesífiku ba INCT. Tanba ne’e, ami husu kona-ba artigu ruma tau hanesan papél INCT atu promove siénsia teknolojia iha Timor-Leste,” nia hato’o.
Iha audiénsia Komisaun aseita hanoin ne’e hodi tau importánsia ba lei INCT, tanba Estadu Timor-Leste (TL) to’o ona tempu atu hahú kria kultura ida polítika no planu bazeia ba siénsia teknolójia.
Atu promove ne’e tenke mai husi INCT, hodi tau hamutuk sientista sira, dosente husi universidade sira hotu-hotu husi nasionál no internasionál hodi hahú hamutuk atu peskiza hodi kria siénsia foun TL.
TL iha ona peskisadór barak maibé seidauk iha sientista, tanba ne’e presiza tau artigu ida ba lei baze ne’e hanesan baze edukasaun nian depois ninia implementasaun.
Antes ne’e, iha 16 abríl 2024 ne’e, PN liuhusi reuniaun plenária aprova pedidu diskusaun ba proposta-lei númeru 5/VI(1a)-Lei Baze Ensinu Superiór ho karáter urjénsia ho votu a-favór 39, kontra ualu (8) no abstensaun sia (9).
Ministru Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura, José Honório da Costa Pereira Jerónimo, hateten ministériu hato’o pedidu urjénsia atu trata lei ne’e, tanba dahuluk lei ne’e hanesan nesesidade nasionál ida atu bele regulariza ita-nia ensinu superiór sira Timor-Leste.
Tanba, tuir nia, iha lei baze edukasaun númeru 14/2008, ne’e ko’alia barak ensinu báziku no ensinu sekundáriu, maibé ensinu superiór ko’alia uituan de’it, tanba ne’e bainhira simu pose hanesan ministru hanoin ita presiza hahú ho lei baze ensinu superiór atu nune’e regulariza ita-nia universidade sira, liuliu kursu sira-ne’ebé estabelese.
Daruak, nia dehan, liga mós preokupasaun husi estudante sira husi Institutu Políténiku Betano (IPB) ne’ebé sira-nia kursu ba diploma dois de’it ka D2, tanba ne’e hakarak hasa’e sira-nia grau ba diploma D3 no ba lisensiatura.
“Ita tinan 20 ona, seidauk iha lei ida ensinu superiór nian, tan ne’e mak iha mandatu Governu da-sia (9), hanesan ministru hanoin lei ne’e importante,” nia dehan.
Antes ne’e, iha 21 Fevereiru 2024, Governu liuhusi reuniaun Konsellu Ministru, aprova projetu proposta-lei kona-ba Lei Baze Ensinu Superiór, ne’ebé aprezenta hosi Ministru Ensinu Superiór, Siénsia no Kultura, José Honório da Costa Pereira Jerónimo.
“Tinan 14 liu, hafoin Lei Baze Edukasaun tama iha vigór, ninia objetivu la’ós de’it atu atende ezijénsia no dezafiu atuál sira, maibé mós atu asegura melloria kualidade liuhosi kria lei baze espesífiku ida ba setór ensinu superiór. Lei Baze Edukasaun sei nafatin vigora kuaze ninia totalidade tomak, sei halo de’it revogasaun ba matéria ne’ebé liga ba ensinu superiór,” refere nota ne’ebé Agência Tatoli asesu hafoin reuniaun ezekutivu, iha Palásiu Governu.
Nune’e, entre medida sira-ne’ebé propoin hosi diploma ida-ne’e, inklui substituisaun ba diploma I no II iha ensinu superiór tékniku ho Kursu Tékniku-Profisionál Superiór (CTePS, sigla portugés) ho durasaun semestre haat (tinan-rua).
Estabelesimentu ensinu superiór tékniku agora bele atribui grau no diploma baxarelatu, lisensiatura ka mestradu profisionalizante, nune’e hadi’a situasaun anteriór ne’ebé iha dezigualdade kona-ba atribuisaun grau no diploma iha ensinu superiór tékniku.
Medida sira-ne’e ho objetivu atu fasilita rekoñesimentu akadémiku internasionál ba estudante sira no hadi’a sira-nia perspetiva serbisu iha área formasaun.
“Alterasaun mós propoin ba durasaun síklu lisensiatura, ne’ebé agora sei hala’o durante semestre 8 ka 10 (ida-idak tinan 4 ka 5) no iha posibilidade atu atribui grau mestre nian hafoin tuir formasaun durante semestre 12, inklui parte ida ba lisensiatura ne’ebé integrada no labele haketak, korresponde ba semestre 8 primeiru hosi kursu mestradu integradu,” nota hosi ezekutivu esplika.
Aleinde ne’e, Lei Baze Ensinu Superiór nian inkorpora norma ne’ebé autoriza ensinu distánsia iha setór ne’e, ho konsiderasaun ba nesesidade sira-ne’ebé hatudu ona iha tempu pandemia COVID-19 nian.
Diploma ne’e estabelese katak iha ensinu superiór, portugés tenke sai dalen prinsipál ensinu, peskiza no instrusaun nian no Tetun sei utiliza hanesan dalen apoiu iha prosesu sira-ne’e rasik.
Estadu kompromete atu valoriza no dezenvolve lian Tetun, ho objetivu atu lian ne’e bele uza hanesan lian prinsipál iha ensinu superiór.
Iha exesaun ne’ebé prevee ona ba regra ida-ne’e, liu-liu bainhira hanorin lian estranjeira, iha programa kooperasaun internasionál no programa espesífiku sira-ne’ebé ezije atu hanorin iha lian estranjeira.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

