Xanana relata servisu Governu kona-ba konta jerál Estadu 2023 ba Horta

DILI, 30 janeiru 2025 (TATOLI)—Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, kinta ne’e, relata servisu Governu nian durante ne’e ba Prezidente Repúblika, Jose Ramos Horta, iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pite, Dili.
Notísia Relevante: PN aprova Konta Jerál Estadu 2023 ho unanimidade
“Enkontru semanál ho Prezidente Repúblika, ha’u mai atu informa kona-ba servisu Governu nian, durante semana ida Governu ba responde kona-ba konta jerál Estadu 2023 iha Parlamentu Nasionál. Iha ne’e, ha’u atu esklarese de’it konta jerál Estadu 2023 Governu ida-ne’e haree de’it husi loron 01fulan-jullu to’o 31 dezembru,” Xefe Governu ne’e hateten ba jornalista sira hafoin ramata enkontru ho Xefe Estadu.

Nia dehan, tuir rezultadu ne’ebé iha, konta jerál Estadu 2023 mosu fallansu barak maibé liu ona no sei hak’as aan halo di’ak-liu iha tinan 2025 ba oin.
“Ha’u mós informa ba Prezidente katak ami sei hakaas aan atu hametin sistema ezekusaun orsamentu, maibé sei halo ezekusaun ho kualidade la’ós halo de’it, halo de’it,” nia dehan.
Antes ne’e, Parlamentu Nasionál (PN) liuhusi reuniaun plenária, aprova Konta Jerál Estadu 2023 ho votu afavór 58, kontra 0 no abstensaun 0.
PN aprova lei nú. 15/2022, 21 dezembru, kona-ba OJE 2023 biliaun $2,155.7 ba setór públiku administrativu, sub-setor administrasaun sentrál, ba sub-setor seguransa sosiál no sub-setór Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA).
Maibe, liuhusi lei Nú. 17/2023, agostu, PN aprova fali orsamentu retifikativu hodi altera valór OJE inisiál hodi tuun ba biliaun $1.926.
Nune’e, Komisaun C iha ninia paresér ba Konta jerál Estadu 2023, hato’o rekomendasaun 20 ba Governu mak hanesan:
- Kompleta sistema kontabilístiku baze kaixa atualmente utiliza husi serbisu no entidade setór públiku administrativu, inisia preparasaun no aprezentasaun demostrasaun finanseira Estadu nomós ótika kontabilidade akrésimu, inklui planu konta ida abrajente ho komformidade ho padraun internasionál (ISPAS), ho objetivu hadi’a kualidade relatóriu finanseiru atualmente prodús husi ezekutivu.
- Asegura inkluzaun kompleta ezekusaun orsamentál seguransa sosiál no entidade públika sira seluk ne’ebé to’o agora sei esklui iha Konta Jerál Estadu, iha demostrasaun finanseira konsolida Estadu.
- Kurrize erru konsolidasaun finanseira, hanesan observa iha apuramentu saldu kaixa no reseita Autoridade Nasionál Petróleu no Minerál (ANPM) iha tinan 2023, ho objetivu aumenta fidelidade iha konta públika konsolidada.
- Hadi’a prosesu planeamentu orsamentál anuál, garante Orsamentu Jerál Estadu (OJE) ne’ebé reparadu no ezekuta ho faze iha projesaun reseita no despeza realista.
- Espesífika peresentajen despeza rekorente no kapitál finansiada husi transferénsia fundu petrolíferu, kontribui hodi aumenta transparánsia.
- Realiza no divulga ba PN avaliasaun impaktu detallu kona-ba projetu investimentu finansia husi verda transfere husi fundu petrolíferu.
- Fortalese sistema auditória internu Estadu hodi jestaun finanseira no orsamentál bele monitoriza no avalia adekuadamente no iha tempu útil.
- Rejista no reporta forma transparante aditamentu sira iha orsamentu no garantia presta husi Governu ho naran Estadu atualmente, detallu entidade benefisiáriu sira no razaun la’ós regualizasaun atempada.
- Introdús indikadór mais klaru dezempeñu hodi monitoriza efikásia programa governamentál.
- Revee no aliña kritériu planeamentu orsamentál ho reál nesesidade nasaun, evita mudansa sistemátika entre programa durante periódu ezekusaun orsamentál.
- Estimula arrekadasaun reseita doméstika no diversifika ekonómia hodi redús depedénsia fundu petrolífeiru no salvaguarda ninia sustentabilidade ba tempu naruk.
- Evita efetua alterasaun sira demostrasaun finanseira lahó justifikasaun, ho forma redús inkosisténsia iha dadus divulgadu ne’ebé krítika husi Kamára Konta.
- Implementa mekanizmu kontrola iha saldu kaixa reportadu iha Konta Jerál Estadu hodi garante ninia ezatidaun.
- Garante kritériu transferénsia públika entre sub-setór konsistente ho interrese públiku.
- Fortalese jestaun projetu infraestrutura, monitoriza no avália kontinua, prinsipalmente maiór pezu iha termu utilizasaun rekursu públiku, asegura kumprimentu prazu no ninia kualidade.
- Zelar valór públiku iha OJE no iha konta jerál Estadu konsistente no rekonsiliaveis.
- Prioritiza efisiénsia orsamentál, diresiona rekursu públiku ba iha área ne’ebé oferese impaktu sosiál boot no retornu ba ekonomia.
- Publika relatóriu demonstrasaun finanseira detallu kona-ba ezekusaun hotu iha fundu, entre sira seluk iha fundu dezenvolvimentu kapitál umanu.
- Hadi’a no reporte kona-ba endividamente públiku, pasa inklui ho prazu amortizasaun no enkargu ho jestaun dívida.
- Otimiza jestaun finanseira fundu rezerva seguransa sosiál, proteje ninia rekursu finanseiru investimentu ne’ebé bele envolve risku lakon ba Estadu.
Reprezentante Governu liuhusi Ministra Finansa, santina Cardoso, hato’o katak MF toma nota no rekomendasaun sira mai husi Komisaun C no Kámara Konta no sempre tau prioridade atubele akompaña no implementa rekomendasaun sira.
Jornalista : Hortencio Sanchez
Editór : Cancio Ximenes

