Horta-Governadór BCTL diskute asuntu importante tolu kona-ba TL nia ekonomia

DILI, 13 Maiu 2025 (TATOLI)—Prezidente Repúblika, José Ramos Horta, tersa ne’e, hasoru malu ho Governadór Banku Sentrál Timor-Leste (BCTL, sigla portugés), Helder Lopes, hodi ko’alia kona-ba asuntu importante tolu kona-ba Timor-Leste nia ekonómia, iha Palásiu Prezidensiál Nicolau Lobato, Bairru Pite, Dili.

“BCTL mai informa ba Prezidente Repúblika, halo diskusaun no simu orientasaun sobre asuntu importante tolu kona-ba ita-nia ekonomia,” Helder hateten ba jornalista sira hafoin ramata reuniaun ho Xefe Estadu.

Asuntu importante tolu (3) kona-ba Timor-Leste nia ekonomia mak hanesan:

Dahuluk, informasaun no diskusaun liga ba moeda liuliu dolar Amerika ne’ebé daudaun Timor-Leste utiliza.

“Iha ne’ebá ami halo diskusaun no informa ba Prezidente Relúblika kona-ba preparasaun sira agora BCTL halo kona-ba utilizasaun moeda nia efeitu ba ita nia ekonomia no la’o ba oin halo nusa. Kona-ba asuntu ne’e ami servisu hamutuk hela ho FMI (Fundu Monetaria Internasionál) konsege konklui ona estudu ida ba utilizasaun moeda rasik. BCTL mós servisu hamutuk ho instituisaun relevante sira, ho estudu ne’ebé ita halo ona ita tenke prepara roteiru ida atu haree ba oin ita nafatin utiliza dolar Amerika ou utiliza ita-nia moeda rasik,” nia dehan.

Roteiru ne’ebé Timor-Leste prepara nia orientasaun ba mediu to’o longu prazu no Timor-Leste seidauk iha espetativa atu halo mudansa iha rejime moeda iha tempu badak.

“Maibé, ita prepara Roteiru atu nune’e ita bele hanoin husi mediu to’o longu prazu ne’e ita bele prienxe ona rekezitu atu iha moeda rasik. Bazeia ba estudu no kooperasaun ne’ebé ami halo ho Ajénsia internasionál sira liuliu FMI iha kontextu ida-ne’e, BCTL mai ho konkluzaun katak iha kondisaun fundamentál lima ne’ebé Timor-Leste presiza konsidera se hakarak iha futuru mai bele iha moeda rasik, iha futuru ne’e refere ba mediu to’o longu prazu,” nia hateten.

Governadór ne’e esplika, bainhira atu iha moeda rasik mak tenke iha konsensu nasionál ho sentidu katak líder sira tenke mai ho hanoin ida katak Timor-Leste tenke iha moeda rasik no ida ne’e BCTL labele deside maibé depende ba líder nasionál sira.

“Maibé BCTL bele fó hanoin ba ita-nia lider sira, maibé ita-nia Xefe Estadu dehan kona-ba ne’e la’ós kestaun ida difisíl tanba so líder sira mak tenke ko’alia ba malu, maibé kondisaun tékniku sira mak ita presiza prepra ho di’ak atu hakat ba konsensu nasionál, ita bele iha moeda rasik ka lae,” nia esplika.

Timor-Leste tenke iha rezerva ba futuru bainhira iha moeda rasik, bele halo intervensaun ba kondisaun merkadu bainhira iha ona moeda rasik.

Timor-Leste tenke iha balansu fiskál katak tenke iha dixiplina fiskál atu nune’e bele hamenus tiha defise fiskál atu nune’e halo introdusaun moeda to’o longu prazu labele sofre valor menus husi kondisaun ekonómiku tanba inbalansu fiskál.

“Ita mós tenke asegura katak ba mediu no longu prazu ita hamenus tiha inbalansu iha komérsiu externu, importasaun ita tenke hamenus, promove exportasaun hodi nune’e iha balansu atu nune’e moeda introdús labele sofre tan de’it inbalansu iha komérsiu externu. Ikus liu mak kapasidade BCTL atu jere kuandu iha futuru mak ita iha moeda rasik, BCTL tenke halo papel fundamentál rua mak ida mak halo jestaun ba tasa de kambiu halo oinsá para moeda ne’e nia valór estavel sustenta ita-nia atividade komérsiu, ida mak halo polítika monetária,” nia tenik.

Daruak, ko’alia kona-ba tarefa ne’ebé estabelese husi Estadu Unidu Amérika (EUA) ba Timor-Leste nia ekonómia. Du’urante diskusaun, Xefe Estadu partilla mós nia esperiénsia no BCTL aprezenta tarefa ne’e nia efeitu mai Timor-Leste.

“Transmisaun tarefa ne’ebé EUA hato’o mai ita liuhusi meiu fundamentál tolu ida mak transmisaun ne’ebé afeita ba ita nia komérsiu externu ita hetan 10% husi tarifa ne’ebé aplika ba ita-nia exportasaun ba merakdu Amerika,” nia relata.

Tuir dadus ne’ebé BCTL iha ne’e, rai Timor-Leste nia exportasaun kafé no seluk tan iha tinan 2024 hamutuk millaun $5, maibé ba tarefa ne’e aplika Timor-Leste nia exportasaun ba merkadu Amérika tenke aumenta tan 10% ho exportasaun ba Amérika kiik afeta ba ita-nia komérsiu externu.

“Maibé efeitu tarefa ba ita-nia kondisaun Timor-Leste nia situasaun barak liu ba fundu mina-rai, tanba ho desizaun tarefa ne’ebé iha aplika merkadu finanseiru iha Amérika responde ho negativu tanba buat rua, instabiliade no inserteza merkadu monu no valor fundu mina-rai ita nian monu iha momentu ne’ebá. Maibé buat ne’e tun-sa’e, konforme dinamika merkadu,” nia afirma.

Datolu, ko’alia mós kona-ba valór dolar Amérika ne’ebé tun bainhira hasoru moeda boot sira, hanesan Ponsterlin no Euro.

“BCTL kontinua monitoriza efeitu sira husi valór dolar Amérika, bainhira hasoru Ponsterlin ho Euro nia implikasaun mai ita oinsá. Maibé, ita-nia komérsiu externu halo ho Indonézia, entaun dolar agora sei forte hasoru rupiah Indonézia ita sei hetan vantajen husi ne’e. Maibé, ita nafatin monitoriza atu hatene nia efeitu sira ba oin oinsá. Ita la ko’alia efeitu negativu, tarifa ne’e bele kria opirtunidade pozitivu mai ita,” nia dehan.

Ikus liu, ko’alia kona-ba dezempeñu fundu mina-rai iha trimestrál dahuluk to’o 31 Marsu 2025, Timor-Leste nia osan husi fundu mina-rai nia balansu billaun $18.25 no retornu ne’ebé hetan iha fulan tolu kotuk ne’e hamutuk millaun $226, no daudaun ne’e Governu dada ona millaun $250 iha fulan-Fevereiru hodi finansia despeza Estadu ba tinan ida-ne’e.

Jornalista : Hortencio Sanchez

Editór       : Cancio Ximenes