António Guterres apela asaun globál ba protesaun oseanu iha Konferénsia 2025

FRANSA, 09 Juñu 2025 (TATOLI) – Sekretáriu-Jerál Organizasaun Nasaun Unida (ONU), António Guterres, kontinua husu ba nasaun hotu iha mundu atu reforsa protesaun ba oseanu. Apelu ne’e nia fó sai bainhira halo abertura ba Konferénsia Oseanu 2025 ne’ebé hala’o iha Nice, Fransa, segunda-feira ne’e.
Guterres dehan ema dependénsia maka’as ba oseanu no tasi mak prodús liu husi metade oksijéniu ne’ebé ema dada-iis, sustenta ema billaun tolu nia moris no iha impaktu ba ema millaun 600. Iha tinan ne’e, 80% husi komérsiu globál liuhusi transporte marítima no tasi mak nu’udar bein komún ba ema.
“Maibé, agora ita halakon fonte ida-ne’e. Stock ikan lakon. Konsumu esesivu no peska ilegál agora lori espésie sira ba estinsaun. Kada tinan, plástiku tonelada millaun 20 soe ba tasi, no ne’e destrui ekosistema sira”, nia dehan.
Aleinde emisaun karbonu kauza ba akesimentu oseanu, destrui korál no kauza volume tasi sa’e. Tuir nia, se tendénsia ne’e kontinua, sei rezulta ba destruisaun ba mota sira no kauza katástrofe, ameasa moris nasaun insulár sira.
“Atualmente, oseanu absorve 90% ba emisaun gás efeitu estufa. Au mezmu tempu, sistema ida-ne’e krize ne’ebé destrui kadeia alimentár no lori nivel aas tebes ba inseguransa alimentár”, dehan.

Nia realsa katak inseguransa alimentár ne’e agrava husi pirataria, atividade kriminoza, tráfiku umanu, ne’ebé destrui moris, no mós interompe dezenvolvimentu ema no destrui direitu komunidade kosteira.
Nia lembra katak, dezde konferénsia ikus ONU nian iha Lizboa-Portugál, haree progresu, nune’e mós observa iha aumenta konxiénsia entre prezervasaun ba biodiversidade, ekosistema mariñu no nesesidae ba hapara poluisaun.
Hodi salienta katak kuadru globál biodiversidade estabelese meta ida. Estadu-membru mós adota akordu kona-ba diversidade biolójika mariña iha área sira aleinde jurisdisaun nasionál, avansu istóriku ida.
“Ha’u apelu ba delegasaun hotu ne’ebé ratifika akordu ne’e no selebra ho entuziazmu notísia di’ak ne’ebé fó. Nune’e mós bolu nasaun hotu hodi konkorda ho tratadu ida ambisiozu no legalmente vinkula kona-ba poluisaun husi plástiku iha tinan ne’e”, dehan.
Nia afirma hanesan esensiál avansa ho susesu iha akordu kona-ba peska ne’ebé atualmente iha diskusaun iha Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK). Aleinde ne’e, Organizasaun Mundiál Marítima Internasionál kompromete alkansa emisaun líkida zero husi transporte marítima to’o 2050.
Nia dezafia katak ho reuniaun iha tinan kotuk kona-ba aumentu nivel tasi labele subestimada husi subida volume tasi.
“Ida-ne’e prova katak multiteralizmu bele servisu, maibé liafuan de’it bele kombina ho asaun. Signifika, dezenvolve planu nasionál konkretu aliña ho objetivu globál, aproveita siénsia, impulsiona inovasaun no garante asesu ekuitativu ba teknolojia. Presiza mós fó podér ba peskadór, povu indíjena no, liu buat hotu, halo investimentu. Moris ida tasi okos kontinua sai Objetivu Dezenvolvimentu Sustentavel ida ho finansiamentu ki’ik – ne’e presiza muda”, afirma.
Tuir nia, ida-ne’e presiza aumentu finansiamentu públiku no fortalese apoiu husi banku dezenvolvimentu no adota modelu hodi dezblokeia kapitál privadu.
“Ha’u insentiva nasaun hotu atu aprezenta kompromisu. Estadu ki’ik no iha dezenvolvimentu presiza apoiu hodi konklui reziliénsia no próspera iha ekonomia azúl”, hato’o.
Nia hateten ema barak enfrenta difikuldade atu asesu alimentu saudavel no asesivel, destaka nesesidade urjente restaura peska lokál no fortalese sistema alimentár bazeia iha oseanu. Nune’e mós presiza fortalese seguransa marítima hanesan pilár ida iha dezenvolvimentu sustentavel.
“Ita presiza integra prioridade sira oseanu iha debate kona-ba klima, sistema alimentár no finansa sustentavel. Tanba sein oseanu saudavel, labele iha planeta ida saudavel”, afirma.
Nia dehan nasaun sira agora komesa enfrenta dezafiu foun relasiona ho minerasaun iha kle’an husi tasi nian. “Apoiu serbisu kontínua Autoridade Internasionál ba Fundu Mariñu kona-ba kestaun importante ne’e. Profundidade tasi labele sai “oeste tuan”. Ita bele avansa iha protesaun, husi eskluzaun ba igualdade,” konklui.
Konferénsia Oseanu ONU 2025 tulun implementasaun ODS 14
Konferénsia Oseanu ONU 2025 atu apoia implementasaun ba ODS 14 mak Proteje Vida Mariña. Konferénsia ne’e organiza husi Fransa no Kosta Rika ne’ebé hala’o iha Nice, Fransa, entre loron 09 no 13 Juñu.
Tema ba konferénsia mak “Aselera asaun no mobiliza parte hotu atu konserva no uza oseanu ho forma sustentavel”.
Objetivu mak atu apoia asaun adisionál no urjente atu konserva no uza oseanu ho forma sustentavel, tasi sira no rekursu mariñu, promove mós dezenvolvimentu sustentavel no identifika forma no meiu foun ba apoia implementasaun ODS 14.
Konferénsia ne’e sei bazeia ba iha instrumentu sira ne’ebé iha ona atu forma parseria sira ne’ebé susesu, aselera mós konkluzaun no implementasaun efikás ba prosesu sira ne’ebé kontribui ba konservasaun no utilizasaun oseanu.
Ne’e eventu internasionál importante ne’ebé organiza husi ONU no Fransa, ho apoiu husi organizasaun globál oioin. Eventu ne’e reúne líder mundiál, espesialista, ativista no empreza atu debate kestaun sira esensiál kona-ba konservasaun oseanu, promove solusaun konkreta atu mitiga poluisaun marina, perda biodiversidade no impaktu husi alterasaun klimátika.
Konferénsia ne’e aborda tema sira hanesan protesaun ekosistema mariñu, sustentabilidade atividade ekonómika relasiona ho oseanu no fortalesimentu kooperasaun internasionál atu prezerva tasi sira ba jerasaun futura.
Notísia relevante: Kalbuadi Lay partisipa konferénsia oseanu iha Fransa
Jornalista: Nelson de Sousa
Editora: Maria Auxiliadora

