World Vision konsulta agrikultór Oekusi ba implementasaun projetu EARTH

OEKUSI, 29 Jullu 2026 (TATOLI) – World Vision Timor-Leste, kuarta ohin, hala’o konsultasaun formál ba agrikultór no parseiru lokál sira kona-ba implementasaun projetu Enhance Agroforestry for Resilient Timorens Household (EARTH) ka hadi’a agrofloresta uma-kain timoroan ne’ebé Reziliénte, iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambenu (RAEOA).
Iha konsultasaun ne’e, Prezidente Autoridade RAEOA, Régio da Cruz Salu, konsidera projetu importante, tanba antes ne’e Autoridade RAEOA selebra ona akordu ho World Vision nu’udar parseriu ativu ba implementasaun projetu EARTH ne’e.

“Tinan kotuk ita selebra ona akordu ida, ho kompromisu ida katak RAEOA tenki sai parsériu estratéjiku no ativu iha projetu ne’e, tanba nia objetivu prinsipál haat, primeiru atu garante partisipasaun no no sentidu pertensa husi komunidade no parseriu iha inisiativa agrofloresta no agrikultura karbonu liuhusi planu komprensivu partisipatóriu,” nia hateten iha salaun Alfándega Oekusi, ohin.
Daruak, kontribui atu haree serbisu ekosistema neʼebé restaura ona no produtividade agríkola aumenta, liuhusi prátika agrofloresta neʼebé reziliente ba klima. Datoluk, igualdade jéneru no hakbi’it feto avansadu liuhusi dezenvolvimentu agrofloresta, ikusliu to’os-na’in sira-nia rendimentu aumenta husi produtu agrofloresta.
Notísia relevante:Haforsa projetu EARTH iha Oekusi, Autoridade RAEOA ho World Vision selebra akordu
Jerente Programa World Vision iha Oekusi, Mauricio Gusmão, esplika katak konsultasaun ne’e ba Atividade Projetu Voluntáriu, ka agrikultura karbonu nian, tanba tuir planu, tinan ne’e hahú implementa iha Oekusi. Tanba ne’e nia dehan, molok implementa, presiza konvida parsériu sira, hanesan autoridade lokál, administradór postu administrativu no to’os-na’in sira atu halo diskusaun abertura hodi kontribui ideia iha prosesu introdusaun projetu EARTH ne’e.

“Projetu ne’e nia intensaun atu harii resiliénte ba uma-kain sira, alvu ba suku inklui grupu agrikultór sira, no dadaun ne’e implementa ona iha munisipíu haat, Covalima, Manufahi, Manatutu no RAEOA, programa prinsipál ne’ebé hala’o maka estabelesimentu viveiru, ne’ebé hetan apoia tékniku husi World Vision, no sei kuda rasik iha sira-nia to’os,” nia hateten.
Iha fatin hanesan, Jerente Projetu EARTH Timor-Leste, Ozia da Cruz Salu, afirma katak projetu EARTH ne’e foka liu ba área Floresta, ne’ebé hetan apoiu finansiamentu husi Uniaun Europeia no Governu Austrália liuhusi World Vision Austrália hodi implementa iha Timor-Leste ho durasaun tinan lima, hahú 2025 to’o 2030.
Notísia relevante:World Vision nia dedikasaun durante tinan 30 apoiu tebes dezenvolvimentu TL
Aleinde ne’e, projetu ne’e implementa ona iha Oekusi komesa 2025, alvu ba suku neen: iha sub-rejiaun Pante Makasar implementa iha suku Nípani no Monemeko; sub-rejiaun Nítibe implementa iha suku Bene-Ufe, Usitaku, no Ban-Afi; no iha sub-rejiaun Oésilo implementa iha suku Usitasa’e.
Nia informa, objetivu loloos husi projetu ne’e atu reforsa agrofloresta liuhusi kuda ai iha to’os, kuda ai-han inklui atividade komplementáriu hodi hasa’e rendimentu uma-kain sira ba investimentu ekonómiku longu prazu no kortu prazu nian hanesan kuda modo, no estabelese mós grupu viveiru. To’o agora estabelese ona grupu lima atu distribui fini viveiru oan ba suku alvu sira.
“Konsultasaun ohin ne’e, atu halo introdusaun primeiru kona-ba agrikultura karbonu, atu desimina informasaun ne’e ba parsériu sira, hanesan autoridade lokál no to’os na’in-sira no grupu agrikultór sira, tanba alvu husi projetu ne’e ba suku no aldeia sira liliu ba to’os na’in-sira,” nia hateten.
Espésie ai ne’ebé projetu EARTH introdús maka ai ne’ebé iha valór ekonómiku hanesan ai-kameli, ai-gaharu, mahoni, kakau, no seluk tan, inklui ortikultura ka ai ne’ebé iha fuan bele lori ba merkadu.
Xefe Suku Usitasa’e, Tomas Ulan Colo, nu’udar benefisiáriu ba projetu EARTH, konsidera prezensa projetu ne’e importante tanba bele kontribui aumenta débitu bee ba ai-matan sira liuhusi kuda ai barak iha to’os.
“Ami hanean suku alvu ohin mai atu halo deskusaun tan kona-ba nia implementasaun, ne’ebé ha’u nia suku prioridade ba kuda ai-oan de’it, maske nia tempu tinan barak, maibé nia rezultadu ikus maka ba bee-matan sira, bandu to’os na’in-sira atu lere, ida-ne’e maka ami tau importansia atu kuda ai barak iha to’os,” nia hateten.
Notísia relevante:Haforsa nutrisaun ba inan no oan, World Vision introdús programa rua iha Oekusi
Entretantu, Projetu The Enhanced Agroforestry for Resilient Timorese Households (EARTH) ninia objetivu mak atu fó apoiu ba komunidade sira iha Timor-Leste hodi hadi’a sira-nia seguransa ai-han no rendimentu liuhusi restaura rai ne’ebé degradadu no hadi’a prátika agrikultura. Projetu ne’e finansía husi Uniaun Europeia ho montante orsamentu Euro €3,058,824 inklui kontribusaun 15% husi World Vision Australia (WVA). Projetu ne’e implementa hamutuk ho konsórsiu lima mak WVTL (World Vision Timor-Leste), F-COTI (Fundação Carbon Offset Timor), NatureCo, FarmTree, no WVA.
Projetu ne’e dezeña ona atu hasoru dezafiu prinsipál sira ne’ebé komunidade sira hasoru iha Covalima no Oekusi. Família barak depende ba agrikultura atu fó-han sira-nia família no hetan moris, maibé degradasaun rai signifika katak rai lakon sira-nia nutrisaun, ai-laran mohu, no bee-matan sira hetan presaun. Tempu ne’ebé la bele prevee, rai-maran, no inundasaun halo susar liu atu kuda ai-han no hetan rendimentu.
Feto, jóven sira, no uma-kain sira ne’ebé kiak liu dala barak iha oportunidade menus atu hadi’a sira-nia situasaun. Se la iha asaun, agrikultura sei kontinua sai susar liu, no komunidade sira sei hasoru kiak no risku barak liu.
Projetu EARTH serbisu hamutuk ho komunidade agrikultór sira iha Covalima no Oekusi hodi hadi’a rai, kuda ai-horis, no kuda ai-han hamutuk liuhusi agrofloresta. Liuhusi hadi’a rai, proteje bee, no liga agrikultór sira ba merkadu, projetu ne’e ajuda família sira atu hasa’e ai-han, rendimentu, no reziliénsia klimátika — no mós hetan benefísiu adisionál husi agrikultura karbonu.
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

