Timor-Leste tenke promove polítika fronteira nakloke iha teknolójia

DILI, 16 setembru 2024 (TATOLI)—Prezidente Repúblika (PR), José Ramos Horta, hateten Timor-Leste tenke promove polítika fronteira nakloke iha teknólójia.
Notísia Relevante: PR Horta alerta sei fó atensaun ba utilizasaun gastu orsamentu Estadu
Tinan 22 hafoin restaurasaun independénsia, nia dehan, nia-parte kontinua defende Timor-Leste ida-ne’ebé nakloke no akollidu ba nasaun hotu-hotu, ida ne’e hanesan konviksaun ida-ne’ebé nia sempre mantein hodi defende abertura ba espasu aéreu ba empreza hotu-hotu ne’ebé hakarak uza Timor-Leste nia aeroportu sira hanesan plataforma ida ba voo rejionál no interkontinentál sira.
Abertura ida-ne’e, habelar mós ba portu tasi sira, ho objetivu atu transforma Portu Baía Tíbar nian ba alternativa ida ba prosesamentu kontentór sira, produtu no sasán sira. Abertura ne’e tenke abranje mós fronteira terrestre, iha-ne’ebé populasaun lokál sira fahe tradisaun kulturál, família no relijioza.
“Ha’u defende katak fronteira terrestre tenke sai área ida ba dezenvolvimentu ekonómiku espesiál, ne’ebé bele materializa espíritu komunidade nian ne’ebé ita hakarak harii ho ita-nia nasaun viziñu no ho nasaun membru sira seluk hosi Asosiasaun Nasaun sira Sudeste Aziátiku nian (ASEAN). Abertura hanesan ne’e tenke reflete iha mobilidade ema no serbisu sira-nian, hodi projeta ita-nia pasu sira ba adezaun tomak iha komunidade no merkadu komún ASEAN nian. Hasa’e esportasaun ita-nia rekursu umanu no serbisu sira, iha tempu hanesan ne’ebé ita hetan benefísiu husi importasaun rekursu sira-nian no serbisu tékniku no sientífiku sira-ne’ebé espesializadu tebes, ne’ebé kontribui makaas ba ita-nia kresimentu no dezenvolvimentu ekonómiku,” PR Horta hato’o nia mensajen iha sesaun solene abertura sesaun lejislativa daruak iha lejislatura daneen iha uma fukun Parlamentu Nasionál (PN), segunda ne’e.
Abertura ba mobilidade tenke tuir ezemplu internasionál sira-ne’ebé di’ak-liu, hasa’e Timor-Leste nia ambisaun nasionál no kria kondisaun atu atrai investidór sira no parseria sira-ne’ebé bele tau Timor-Leste iha mapa serbisu teknolójiku no finanseiru sira.
“Ha’u ko’alia kona-ba ezemplu sira husi Dubai no Singapura, ne’ebé promove polítika “fronteira nakloke”, enkoraja movimentu ema, turista, emprezáriu no ema negósiu na’in sira, hodi fó vistu bainhira to’o, ba tránzitu ka turizmu ba tempu badak,” nia dehan.
Nasaun sira-ne’e hatene oinsá atu kria kondisaun sira-ne’ebé avansadu iha teknolojia hodi garante seguransa fronteira nian no regularidade hosi fluxu migratóriu sira, uza mekanizmu dijitál sira no hasai progresivamente burokrásia sira-ne’ebé bazeia ba formatu surat-tahan.
Mekanizmu sira-ne’e hanesan formuláriu eletróniku sira, vistu eletróniku sira no lisensa rezidénsia nian, pagamentu eletróniku sira no kontrolu sira seguransa nian ne’ebé hala’o uza teknolójia foun sira-ne’ebé mak sai prejente no inovadora ba beibeik.
“Ha’u defende kriasaun fronteira dijitál sira, kombina ho dokumentu dijitál sira hanesan pasaporte eletróniku timoroan nian ne’ebé koloka ona ita entre dokumentu sira viajen nian ne’ebé seguru liu iha mundu. Permite ita atu goza vistu sira bainhira to’o ka izensaun vistu sira iha nasaun 80-resin,” nia hateten
Nune’e, nia haree katak “abertura Timor-Leste ba mundu” ida-ne’e mak nia sempre defende, la’ós ideia ida-ne’ebé ema hotu fahe liuliu autoridade balun ho responsabilidade administrativa, seguransa ka governativa ne’ebé aas.
Envezde serbisu sira-ne’e la’o hamutuk ba diresaun Governu eletróniku, desmaterializa formuláriu no prosesu sira iha surat-tahan, hasai prosedimentu burokrátiku sira no promove métodu eletróniku sira-ne’ebé artikula loloos ho sistema seguransa sofistikadu sira.
“Ha’u nota katak serbisu balun liuliu iha fronteira sira, insiste atu fó priviléjiu ba surat-tahan duké dijitál, prefere liu kolokasaun adidu sira iha embaixada sira hodi ka’er sertifikadu sira, kartaun identidade sira, pasaporte sira ka vistu sira, envezde adota solusaun teknolójiku modernu sira,” nia dehan.
Timor-Leste tenke tuir ezemplu di’ak-liu husi parseiru internasionál sira hanesan Singapura, Austrália no Indonézia, iha ne’ebé fronteira eletróniku sira, intelijente no desmaterializadu husi surat-tahan sai ona realidade ida.
Ezemplu, nia hateten, sira mós mai husi indústria aérea nian, ne’ebé iha tinan barak liubá halakon nesesidade ba billete imprimidu sira, la kompromete seguransa husi ema sira no sasán sira iha espasu aéreu.
Regula husi Organizasaun Internasionál ba Aviasaun Sivíl (OACI), sistema hirak ne’e permite uza pasaporte eletróniku Timor-Leste nian, ajuda kombate rede tráfiku umanu, kontra bandu umanu no krime transnasionál sira hanesan terorizmu liuhosi informasaun no intelijénsia ne’ebé sofistikadu no kooperativu ba beibeik hanesan interpol no sistema kooperasaun polísia internasionál sira seluk.
Sistema sira-ne’ebé kontinua halo transporte aéreu sai meiu transporte ne’ebé seguru liu, hodi permite kontrolu seguransa nian hahú hosi momentu rezerva billete (1ª. Fronteira), kle’ur antes to’o iha aeroportu partida nian, tránzitu (2ª. Fronteira) ka destinu finál (3ª. Fronteira).
Tanba ne’e, José Ramos Horta hateten, sei kontinua vijilante no kombativu hasoru inisiativa ruma ne’ebé buka, injustifikadamente atu izola Timor-Leste hosi mundu hodi kria obstákulu materiál sira-ne’ebé ultrapasa tiha ona iha maiória país sira, ho alegadu justifikasaun hametin Timor-Leste fronteira sira no seguransa.
“Obstákulu sira-ne’e, tuir ha’u-nia hanoin, reprezenta kontratempu ezistensiál ida-ne’ebé hodi ignora lisaun sira husi ita-nia istória resente. Buka atu difikulta movimentu ema no sasán sira-nian, iha kontradisaun ho ita-nia diskursu públiku sira no kompromisu internasionál sira. Ha’u refere ba exsesu husi burokrásia sira iha surat-tahan hanesan kartaun imigrasaun ka alfándega nian, multiplikasaun abuziva, politizada hosi adidu sira iha embaixada, envezde serbisu sira internet nian ne’ebé asesivel liu. Atrazu sira iha prosesamentu pedidu sira lahó prazu limite, lahó responsabilidade ka konsiderasaun ba objetivu sira,” nia hateten.
Burokrásia ne’ebé liu ne’e perpetua no prosedimentu sira no konvida prátika korrupsaun, ne’ebé atu bele ultrapasa ne’e presiza hasai barreira sira-ne’ebé kria husi Timor-Leste nia prátika administrativa rasik.
Problema ida-ne’e, nia dehan, sai jeneralizadu iha sosiedade no afeta parte boot ida husi Timor-Leste nia administrasaun públika.
“Ha’u espresa ha’u-nia determinasaun atu luta hasoru blokeiu burokrátiku sira-ne’e, ne’ebé karáteriza ho dokumentu no formalidade administrativa ne’ebé barak-liu. Ne’ebé, ameasa atu kontinua perpetua atrazu iha dezenvolvimentu, loloos bainhira ita tenke hamutuk luta ba Timor-Leste nia saltu evolutivu ba sosiedade ida aas iha dijitál no eletróniku,” nia hateten.
Ida-ne’e mak momentu istóriku fundamentál ida, se Timor-Leste hakarak aproveita investimentu sira-ne’ebé halo ona iha konetividade nasionál inklui rede sira infraestrutura estrada, marítima, aérea, elétriku no komunikasaun nian, hodi destaka entrada iha operasaun husi kabu submarinu fibra ótika nian ne’ebé promete atu revolusiona maneira Timor-Leste halo interasaun ho mundu.
“Tanba ne’e, ha’u aproveita oportunidade ida-ne’e, ne’ebé oferese husi uma demokrásia ida-ne’e hodi halo apelu ida ba ilustre Deputada no Deputadu sira, Governu no Sosiedade Sivíl, atu nune’e ita bele hala’o la’ós de’it projetu ensinu superiór sira iha teknolojia foun ka sidade dijitál sira, tuir ezemplu Silicon Valley nian. Maibé, liuliu país dijitál ida-ne’ebé promove ho korajen no determinasaun, Governu Eletróniku ne’ebé Governu sira-ne’ebé tuituir malu defende no habelar ona,” nia dehan.
Apelu ida-ne’ebé tradús ba dezafiu sira hanesan, kriasaun kartaun sidadaun úniku ne’ebé kombina númeru no kartaun eleitorál sira, kartaun identidade, karta kondusaun, fiskál no identifikasaun seguransa sosiál iha identidade ida-ne’ebé úniku duni.
Dezáfiu sira ba serbisu sira-ne’ebé di’ak-liu, efetivu no efisiente liu ho teknolojia aas, integradu no interligadu ho sistema TI kooperativu no kolaborativu ne’ebé permite Timor-Leste atu asesu serbisu públiku ho distánsia klik ida de’it iha internet, iha konfortu Timor-Leste nia serbisu ka uma sira.
Xefe Estadu mós lansa dezáfiu ida ba sosiedade sivíl atu tau Timor-Leste nia produtu sira online, aproveita merkadu dijitál sira hodi promove esportasaun no serbisu sira, aproveita Timor-Leste nia adezaun foin lalais ne’e ba Organizasaun Mundiál Komérsiu (OMK), prezensa iha Komunidade País sira Lian Portugés nian (CPLP, siglá portugés) no integrasaun tomak iha ASEAN ne’ebé Timor-Leste hein atu alkansa iha tinan 2025.
Nia dehan, ida-ne’e sai dezáfiu ida ba otél, restaurante, serbisu turístiku, kulturál, inovadór no artístiku ba internasionalizasaun Timor-Leste nia ekonomia liuhusi dijitalizasaun ka inovasaun teknolójika, ekonómika no finanseira.
“Ha’u konvida ema hotu atu imajina ho ha’u “e-Timor (Timor Eletróniku)”, iha área atividade hotu-hotu hanesan iha edukasaun, saúde, konstrusaun, agrikultura, peska, esplorasaun rekursu naturál, tranzisaun enerjétika, ekonomia verde no azúl, ne’ebé uza teknolojia foun sira atu promove marka sira, serbisu no produtu sira halo iha Timor-Leste maibé mós atu reforsa seguransa no konsolida ita-nia identidade no soberania,” nia hateten.
Jornalista : Nelson de Sousa
Editór : Cancio Ximenes

