DILI, 27 dezembru 2024 (TATOLI)–Governu Konstitusionál da-sia (IX) ne’ebé lidera husi Primeiru-Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão, ne’ebé simu pose iha 01 jullu 2023 hodi hatán ba espetativa sira povu no sosiedade timoroan nian katak iha loron 120 dahuluk ne’e, Governu Konstitusionál da-sia mai ho kompromisu no reforma sira ba futuru ida prósperu.
Notísia Relevante: Governu Konstitusionál da-sia kompleta tinan ida ukun hodi halo reflesaun
Governu Konstitusionál da-sia define ona ninia polítika públika prinsipál sira iha Programa Governu nian, ne’ebé hetan votu konfiansa unánime husi Parlamentu Nasionál. Programa Governu ne’e bazeia ba kompromisu ne’ebé firme no determinadu hodi kumpre ajenda dezenvolvimentu ida ba Nasaun no konsubstánsia iha área prinsipál neen (6) hanesan;
- Reafirmasaun Estadu Direitu Demokrátiku
- Dezenvolvimentu kapitál sosiál
- Dezenvolvimentu infraestrutura
- Dezenvolvimentu ekonomia
- Konsolidasaun governativa
- Governasaun di’ak no kombate korrupsaun.
Nune’e, durante implementa mandate ukun, Sekretária Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU) halo despezu administrativu ba populasaun ne’ebé oukupa rai Estadu no muda vendedór sira-ne’ebé faan iha espasu públiku iha kapitál Dili.
Ekipa konjunta SEATOU hahú hala’o atividade despezu administrativu hahú sobu vendedór sira-nia Baraka hodi fan obralan no faan modo iha Aimutin-merkadu manleuana no komunidade okupa espasu públiku iha Bidau no to’o da’et ba halo despezu administrative ba komunidadre ne’ebé okupa área protejida Tasi-Tolu.
Iha fulan-jullu nia laran, ekipa konjunta SEATOU muda vendedór sira iha Tasi-Tolu ba merkadu Manleuana. Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), Germano Santa Brites Dias, hateten ekipa SEATOU hein orientasaun husi liña ministeriál sira hodi bele muda sai uma kain 424 ne’ebé okupa Tasi-Tolu.

“Hahú ohin, ekipa konjunta SEATOU ho ekipa konjunta jestaun merkadu munisipiu Dili no Polísia Tranzitu komesa normaliza Tasi-Tolu. Ita mai dadeer ne’e husu ita-nia vendedór sira atu hamamuk fatin ne’e atu fó biban ba kompaña sira hadi’a fatin didi’ak hodi hein vizita Santu Padre Francisco nian,” Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), Germano Santa Brites Dias, hateten ba jornalista sira, iha Tasi-Tolu.
Ekipa konjunta SEAOU hala’o atividade despezu administrative ne’e ho intensaun atu halo sidade Dili sai sidade moos no dame, no liuliu polítika ordenamentu atu ordena kapitál Dili sai tuir lema ne’ebé Autoridade Munisípiu Dili (AMD) hahí mak “Dili Hamurak” (Dili Hakmatek, Moos no Furak). Se muda ona vendedór iha Bidau-Aimutin-Manleu-antigu merkadu Comoro no Tasi-Tolu, bainhira mak SEATOU muda sai komunidade uma kain 424 ne’ebé okupa área protejida Tasi-Tolu?
FEVEREIRU 2024
Kuarta, 21 fevereiru 2024; Sekretária Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU) hahú hala’o atividade despezu administrativu hodi muda sai vendedór sira faan obralan iha área Amutin nian ba iha merkadu Manleuana.
“Ohin ita muda sai vendedor sira-ne’ebé faan obralan iha Aimutin ba merkadu Manleuana hodi hamamuk fatin ne’e, atu publiku bele asesu dalan ne’e. Maske ita vendedór balun halo protesta, maibé ita hakarak dezenvolve Dili ne’e sai di’ak, tanba ne’e komunidade tenke koopera ho Governu,” Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), Germano Santa Brites Dias, hateten ba jornalista sira iha Aimutin.
Kinta, 22 fevereiru 2024; SEATOU fó avizu ba loja sira faan materiál konstrusaun hodi kuidadu saude públika iha atividade negósiu.
Iha loron hanesan, SEATOU ba halo despezu administrativu ba komunidade iha área Bidau Tokoh Baru iha Hospitál Nasionál Guido Valadares (HNGV) ne’ebé halo uma iha baleta leten, tanba afeta ba inundansaun iha tempu udan monu rai.
ABRÍL 2024

Tersa, 16 abríl 2024; Xefe Aldeia Aitarak laran, Frangelino Maia, hateten, familia uma-kain 20-resin ne’ebé hetan despezu administrativu husi SEATOU sei hetan indemnizasaun iha tempu badak.
Iha loron ne’e, ekipa konjunta Sekretária Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU) sobu baraka 19 iha área Bidau ne’ebé okupa espasu públiku hahú husi ponte Prezidente BJ Habibie no Bidau Sengol to’o Kuluhun.
Kuarta, 17 abríl 2024; Ekipa konjunta SEATOU hala’o atividade despezu administrativa hodi sobu uma no baraka 20-resin iha Aitarak Laran ne’ebé oukupa rai Estadu.
Kinta 18 abril 2024; Ekipa konjunta SEATOU liuhusi jestaun merkadu munisípiu Dili halo identifikasaun ba área protejida Tasi-Tolu ne’ebé okupa husi populasaun hodi hamamuk fatin iha inisiu fulan-Maiu.
Iha loron hanesan, ekipa konjunta SEATOU sobu baraka 40 iha área Bidau Santa-Ana to’o kurva fatuk bandeira.
Sesta, 19 abríl 2024; Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), Germano Santa Brites Dias, deklara katak iha atividade hala’o despezu administrative hodi sobu Baraka sira-ne’e hodi envolve FALINTIL-Forsa Defeza Timor-Leste (F-FDTL), tanba hetan ameasa barak iha terrenu.
Iha loron hanesan, ekipa konjunta SEATOU nian hasai roda ka Pneu liuhusi programa resiklajen ne’ebé brigada ambientál monta iha tasi ibun Pantai Kelapa nian iha avenida de Portugál.
Tersa, 23 abríl 2024; Maske Governu liuhusi SEATOU halo despezu administrativa ba komunidade ne’ebé okupa área Bidau Santa Ana maibé iha uma kain 14 mak nafatin mantein hela iha lona okos iha tasi ibun Metiaut nian.
Kuarta, 24 abríl 2024; Negosiante Luís Mendes reprezenta vendedór sira iha área terminál Becora nian ne’ebé hetan depsezu administrativu hosi SEATOU sente triste, tanba Governu la kria kondisaun mook muda sai sira husi espasu públiku.
Iha loron hanesan, ekipa konjunta SEATOU halo despezu administrativu ba uma kain 19 iha mini merkadu besik prizaun Becora no to’o iha área terminal Becora nian.
Iha loron ne’e, abitante Lagoa Tasi-Tolu, Jenito dos Santos, lamenta ba asaun SEATOU nian ne’ebé la halo aproximasaun maibé halo notifikasaun ba despezu administrativu iha Tasi-Tolu.
MAIU 2024
Tersa, 14 maiu 2024; Ekipa konjunta SEATOU hamoos bee-dalan iha suku Caicoli, postu Administrativu Vera Cruz, munisipiu Dili.
Segunda, 20 maiu 2024; Diretór Servisu Munisipál no Jestaun Merkadu no Turizmu munisipiu Dili, Arthur Henriques, hateten na’in ba restaurante Cossete Tea$Brites, Eufrasia Vieira, hetan notifikasaun.
Kuarta, 22 maiu 2-24; Ekipa konjunta SEATOU sobu baraka hamutuk 78 ne’ebé okupa espasu públiku iha antigu merkadu Becora oin.
Tersa, 28 maiu 2028; Ekipa Ministériu Obra Públika akompaña husi munisipiu Dili hahú sukat restaurante Cossete Tea$Brites.
Iha loron ne’e, Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU). Germano Brites, hateten ekipa SEATOU sei tun normaliza komunidade okupa iha área besik lagoa Tasi-tolu I, II no II ne’ebé hetan notifikasaun iha meadu juñu.
Loron hanesan, SEATOU fó avizu ba komunidade ne’ebé okupa resintu eskolár atu sai, molok SEATOU tun ba sobu.
JUÑU 2024
Tersa, 11 juñu 2024; Ekipa konjunta SEATOU sobu uma ida iha pedestre leten Bidau Lecidere nian.
JULLU 2024
Tersa, 29 jullu 2024; Ekipa konjunta SEATOU muda vendedór sira iha Tasi-Tolu ba merkadu Manleuana. Germano Santa Brites Dias hateten ekipa SEATOU hein orientasaun husi liña ministeriál sira hodi bele muda sai uma kain 424 okupa Tasi-Tolu.

“Hahú ohin, ekipa konjunta SEATOU ho ekipa konjunta jestaun merkadu munisipiu Dili no Polísia Tranzitu komesa normaliza Tasi-Tolu. Ita mai dadeer ne’e husu ita-nia vendedór sira atu hamamuk fatin ne’e atu fó biban ba kompaña sira hadi’a fatin didi’ak hodi hein vizita Santu Padre Francisco nian,” Sekretáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), Germano Santa Brites Dias, hateten ba jornalista sira, iha Tasi-Tolu.
Kuarta, 31 jullu 2024; Komunidade uma-kain 184 iha Antigu-Asrama BRIMOB Comoro husu Ministériu Inteiór (MI) halo diálogu, molok muda sai sira iha fatin ne’ebá hodi halo konstrusaun kazerna no armanazementu Polísia Nasionál Timor-Leste (PNTL) nian.
SETEMBRU 2024
Tersa, 17 setembru 2024; Ekipa konjunta SEATOU halo despeju administrativu ba uma kain 19 iha Aimutin. Objetivu husi despezu administrativu ne’e atu alarga estrada iha diresaun ne’ebá hodi aumenta metru ida-idak iha estrada sorin-sorin iha Aimutin nian, tanba ne’e mak iha komunidade nia hela fatin Governu sobu ka foti medida metru ida. Maioria husi despezu ne’e hetan sobu moru no uma balun mak hetan sobu sorin.
“Iha aldeia Aimutin nian ne’e iha uma kain 19 mak hetan despezu administrativa. Sira hotu koopera ho MOP, Sekretária Estadu Terra no Propriedade no SEATOU,” xefe Aldeia Aimutin, Salustiano Luís Rodrigues Pereira, hateten ba jornalista sira, iha Aimutin.
Kinta, 19 setembru 2024; Ekipa konjunta SEATOU hala’o despezu administrativu ba uma 12 iha Fatuhada.
“Ohin ita halo despeza administrativu ba konstrusaun moru no uma hamutuk 12 ho rate ida,” Sekratáriu Estadu Asuntu Toponímia no Organizasaun Urbana (SEATOU), Germano Santa Brites, ba jornalista sira, iha Fatuhada.
Tersa, 24 setembru 2024; SEATOU husu ba populasaun atu labele husik animál no labele treinu karreta iha esplanadaTasi-Tolu.
OUTUBRU 2024
Kinta, 24 outubru 2024; Sosiedade sivil kritika katak servisu SEATOU hadau PAM Dili nia kompeténsia hodi jere munisípiu Dili nakait ho asaun SEATOU nian halo agresaun hasoru vendedór sira iha área Kampug Baru, Comoro iha loron 23 outubru 2024.
Kuarta, 30 outubru 2024; Xefe Departamentu Jestaun Merkadu iha Autoridade Munisípiu Dili (AMD), Joaquim B. M. Belo, hateten servisu jestaun merkadu sei fó sansaun ka aplika koima ba vendedór sira-ne’ebé kontinua faan iha espasu públiku tuir artigu 3º no 10º Dekretu-Lei nú 3/2008.

“Ami-nia funsionáriu sira kontinua kontrola no kontinua fó avizu verbal ho fuan ba fuan atu negosiante sira labele faan iha iha dalan ninin no estasionamentu sira hanesan iha merkadu Taibesi nian,” Xefe Departamentu Jestaun Merkadu iha Autoridade Munisipa Dili (AMD), Joaquim B. M. Belo, hateten ba Agência TATOLI, iha Faról.
Atividade despezu administrativa ne’ebé ekipa konjunta SEATOU hala’o iha kapitál Dili ne’e, fó pontu pozitivu tanba bele organiza Dili sai “Dili HAMURAK” (Dili Hakmatek, Moos no Furak) tuir ema hotu nia espetativa, maibé atividade ne’e hetan kritika husi sosiedade sivil no entidade seluk katak loloos Governu tenke kria kondisaun antes muda sai ema husi fatin públiku.
Bainhira loos mak Governu liuhusi SEATOU halo tan despezu administrative ba baraka sira-ne’ebé konstrui iha espasu públiku hanesan konstrui iha mota ninin ka dalan ninin husi ponte Aitarak Laran (besik Palásiu Prezidensiál) tuun mai tasi-ibun Faról, baraka sira-ne’ebé konstrui iha estarada ninin husi ponte Kulu-Hun to’o terminal Becora no komunidade uma kain 424 ne’ebé okupa área protezida Tasi-Tolu?
Jornalista : Jesuína Xavier
Editór : Cancio Ximenes




