Top

TL kompromete implementa ODS 14 no husu kooperasaun globál hodi proteje oseanu

Timor-Leste inklui Nasaun sira seluk iha mundu partisipa konferénsia oseanu Nasoins Unidas nian ba datoluk iha Nice-Fransa ne’ebé organiza husi governu Fransa no Kosta Rika, husi loron 9-13 Juñu 2025. Imajen Nelson de Sousa

FRANSA, 14 Juñu 2025 (TATOLI)-Timor-Leste kompromete implementa Objetivu Dezenvolvimentu Sustentável (ODS 14) no husu kooperasaun ba Nasaun sira iha mundu hodi serbisu hamutuk projete oseanu.

Illa krokodilu ne’e ninia reprezentante iha konferénsia oseanu ba datoluk ne’ebé organiza husi Fransa no Kosta Rika, lidera husi Vise-Primeiru Ministru ba asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente no Ministru Koordenadór asuntu Ekonómiku, Francisco Kalbuadi Lay, reprezenta  Estadu iha plenária.

Notísia relevante: Kalbuadi Lay partisipa konferénsia oseanu iha Fransa

Konferénsia Nasoins Unidas ne’e akontese husi loron 9 – 13 iha Nice Fransa, partisipa ativa husi Nasaun hotu iha mundu.

Ministru Agrikultura, Peska, Pekuária no Floresta (MAPP), Marcos da Cruz, ne’ebé hola parte iha delegasaun ba jornalista konsidera kestaun tasi la’ós de’it Nasaun ida-nia maibé ema hotu iha mundu presiza tau-matan.

Tanba ne’e, nia husu atensaun ba Nasaun boot sira atu apoiu iha parte finanseiru, kapasitasaun oinsá halo jestaun ba lixu no kosteira, nomós oinsá kuidadu biodiversidade.

“Ita-nia intervensaun no hanoin ba painel sira  ne’e bolu atensaun no servisu hamutuk ho Nasaun boot sira ba apoiu iha parte finanseiru, jestaun sira hanesan lixu, kosteira no oinsá kuidadu biodiversidade”, dehan ministru.

Alvu ne’ebé presiza atinje iha 2030 mak bele konserva no proteje ita-nia tasi ho pursentu 30.

Delegasaun TL ne’ebé hola parte hanesan painel mak V-PM no Ministru APPF. Durante aprezentasaun, afirma TL iha planu Estratéjiku Dezenvolvimentu (PED) 2011-2030 no planu asaun ba biodiversidade mak konserva no jere ekosistema tasi iha área kosteira inklui tasi klean.

Aprezentasaun ne’e, ministru hatete TL estabelese ona área protejida mariña iha parke nasionál Nino Konis Santana iha Illa Jaco no mós Ataúru, ne’ebé Governu aprezenta atividade lubun no deklara ona semana ida ba oseanu

“Timor-Leste hanesan nasaun ne’ebé kiik. Maibé, iha illa Ataúru no Jaco riku ho biodiversidade, inklui ahu-ruin ne’ebé barak. Kompromete hodi konserva”, realsa ministru Marcos da Cruz.

Notísia relevante: Konferénsia Oseanu Grécia hametin kooperasaun hodi proteje balada iha tasi-laran

Programa governu nian konaba ekonomia azul, restaura ekosistema hodi halo reabilitasaun ba ai-parapa, restaura korál no proteje área kosteira sira. Hirak ne’e mos sai hanesan pontu prinsipál ne’ebé TL aprezenta ba Nasaun sira iha mundu, ne’ebé partisipa eventu internasionál ne’e.

Aprezentasaun daruak husi TL mak prevene no redusaun poluisaun iha tasi husi atividade sira iha rai maran, tanba hanesan Nasaun kiik simu mos impaktu husi poluisaun no lixu plástiku sira.

“Iha plástiku ne’e programa hamoos ita-nia kosteira, hanesan ita komemora loron ekonomia azul deklara semana ida ita hamoos ita-nia tasi ninin”, Ministru hateten.

Impaktu lixu plástiku, nia dehan Nasaun seluk mos kontribui. “Ita aprezenta hodi husu mós nasaun boot sira ne’ebé hanesan produtór ba plástiku, bele serbisu hamutuk oinsá mak kontrola no redús poluisaun atu labele afeta ba ita-nia tasi”.

Painel datoluk, nia dehan ko’alia konaba jestaun sustentável peska inklui apoiu ba peskadór kiik sira.

Durante aprezentasaun, ministru informa ba forum katak TL iha peskadór kiik 6.000-resin ne’ebé utiliza ró liu 4.000 ona, no maioria sei manuál. Tanba ne’e, governu buka apoiu nafatin ba peskadór sira.

Servisu hamutuk ho peskadór sira, nia dehan governu halo jestaun oferese formasaun konaba jestaun área kosteira, estabelese área protejida no koñese ka kumpriende ikan sira ne’ebé bele konsumu no hetan rendimentu tanba riku soin hanesan rekursu ne’ebé sustentavel, ba grupu peskadór sira. Enkuantu, dezafiu ne’ebé governu aprezenta mak atividade peska ilegál.

Tema  konferénsia tinan ne’e mak “Aselera asaun no mobiliza parte hotu atu konserva no sustentável uza oseanu”.

ODS 14, ho títulu “Moris iha Bee okos”, ho objetivu konserva no uza ho sustentável oseanu, tasi no rekursu tasi nian. Buka atu prevene no hamenus poluisaun tasi nian, minimiza efeitu sira husi asidifikasaun tasi nian, regula peska sira no proteje área tasi nian no tasi-ibun sira.

Notísia relevante: António Guterres apela asaun globál ba protesaun oseanu iha Konferénsia 2025

Jornalista       : Nelson de Sousa

Editora           : Rita Almeida

Publisidade

Leave a Reply

Latest Post

error: Content is protected !!