Minimiza kustu iha futuru, RAEOA tensiona investe iha enerjia renovavel

OEKUSI, 28 Agostu 2026 (TATOLI) – Prezidente Autoridade Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA), Régio da Cruz Salu, kinta ne’e, hala’o enkontru koordenasaun ho Prezidente Konsellu Administrasaun Eletrisidade Timor-Leste, Empreza Públika (EDTL,E.P), Marito Ferreira, hodi aborda kestaun estratéjika ba futuru investimentu enerjia renovavel iha Oekusi liuhusi teknolojia hidrokinétika husi empreza internasionál Omnix Global no instalasaun Sistema Solár Photovoltaic (PV).
Teknolojia hidrokinétika (hydrokinetic technology) ne’e sistema ida-ne’ebé permite konversaun enerjia sinema nian (enerjia movimentu) liuhusi bee-sulin, hanesan tasi ka korrente marítima –iha enerjia elétrika, hanesan nesesidade ida atu konstrui barrajen ka albufeira iha bee.
Tuir Departamentu Enerjia (DOE – Department of Energy) Estadus Unidu nian no Laboratóriu Nasionál Enerjia Renovavel (NREL – National Renewable Energy Laboratory), teknolojia ida-ne’e enkuadra iha kategoria Enerjia Mariña (Marine Energy) ka Enerjia Mariña no Hidrosinétika (Marine and Hydrokinetic – MHK).
“Ne’e faz parte opsaun sira, tanba hakarak ka lakohi kustu enerjia tenke tuun, nune’e ema bele mai investe iha Oekusi nu’udar Zona Ekonómia Espesiál ida iha Timor-Leste,” Régio da Cruz informa ba Ajénsia TATOLI,I.P liuhusi WhatssAp, ohin.
Re-organizasaun institusionál
Tuir prezidente autoridade RAEOA ne’e, se kontinua depende ba fósil (fuel), nia kustu boot ba bebeik no sei implika desizaun investór sira atu investe iha Oekusi.
“Entaun ita-nia obrigasaun atu dezenvolve no defende nafatin imajen Timor-Leste ne’e, boot tebes no ita konsiente nafatin, depoizde tinan- sanolu ZEESM iha Oekusi, investimentu tenke hahú ona, tanbá to’o ohin loron RAEOA hetan nafatin finansiamentu husi Governu Sentrál ho kustu barak liu ba operasionál sentrál elétrika Inur Sakato, kuaze millaun $6-resin,”nia énfaze.
Autoridade ne’e salienta katak RAEOA tenke halo re-organizasaun institusionál, atu asaun ne’e efetivu ba rai Enklave, reziliénsia no dezenvolvimentu ekonomia povu iha rai-ketan.
“Kestaun semak deside ba investimentu adisionál, ba sentrál elétrika Inur Sakato, tenke mai husi RAEOA rasik, tanba ne’e asset RAEOA nian, ne’ebé prevista iha lei númeru 3/2014 ba estutu kriasaun RAEOA nian,” nia hateten.
Prezidente autoridade ne’e akresenta, ita bele kolabora ba opsaun teknolojia, respeita polítika nasionál kona-ba seguransa enerjia nasionál no poupansa ho nesesidade dezenvolve modelu institusionál efetivu, maibé kompeténsia jestaun patrimoniál iha área juridisaun hatuur ona iha lei númeru 3/2014.
Nia haktuir, iha enkontru koordenasaun ne’e, deside ona katak iha tempu-badak, Autoridade RAEOA sei selebra akordu ofisiál ida ho empreza Omnix Global kona-bá solar panel, maibé iha enkontru ne’e atu diskuti kona-bá oinsá atu la’o ba oin no RAEOA tenke tama tama lalais ba investimentu Solar Panel ne’e, nune’e bele redús kustu enérjia iha Oekusi, tanba Autoridade RAEOA atu harii parke indústria.
“Durante ne’e, ita dependénsia ba 17.3 MW husi sentrál elétrika Sakato, sei han kustu boot no iha parte seluk, durante ne’e, RAEOA hetan xamada bebeik husi governu sentrál katak, tenke hetan alternativu ba ida-ne’e, tanba despeza ho reseita la ekilibriu,” nia hateten.
Parseria ho Omnix Global no Projetu Solár PV
Régio da Cruz lembra katak, iha enkontru referidu, Prezidente Konsellu Administrasaun EDTL-Ep, Marito Ferreira, reprezenta Ministru Obra Públika, konsidera projesaun investimentu kona-bá solár panél importante, tanba tinan barak, RAEOA dependénsia maka’as liu ba Orsamentu Jerál Estadu kompara ho nia reseita ki’ikliu.
Entretantu, antes ne’e iha loron, 07 Agostu 2026, Ekipa téknika husi Eletrisidade Timor-Leste, Empreza Públika (EDTL, E.P.), identifika no indika ona fatin potensiál tolu iha Rejiaun Administrativa Espesiál Oekusi Ambeno (RAEOA) ba instalasaun Sistema Solár Photovoltaic (Solár PV).
Inisiativa ne’e hanesan parte husi estratejia nasionál hodi hakat ba enerjia renovavél no hamenus dependénsia ba kombustível fósil.
Fatin tolu ne’ebé identifikadu ne’e mak iha área sub-rejiaun Pante Makasar, nian hanesan iha Bairru Sikone (Suku Lalisuk) no área Maquelab (Suku Taiboko), hamutuk ho fatin ida iha área Oénunu (Suku Suni-Ufe), sub-rejiaun Nítibe.
Notísia relevante:EDTL identifika fatin tolu potensiál iha Oekusi ba instalasaun Sistema Solár PV
Jornalista: Abílio Elo Nini
Editór: Rafael Ximenes de A. Belo

